माणूस आधी की त्याच्या श्रद्धा आधी?

माणूस जन्माला येतो तेव्हा त्याच्या हातात कोणताही धर्म नसतो, डोक्यात कोणतीही विचारधारा नसते आणि जगाविषयी ठरावीक समजुतीही नसतात. तो जन्माला येतो तेव्हा त्याच्यासमोर एक अनोळखी जग असतं. त्याला भूक लागते, तो रडतो, हसतो, हळूहळू माणसांना ओळखू लागतो आणि आपल्या भोवतालच्या वातावरणातून जगायला शिकतो. त्याला जगाची ओळख करून देणारं पहिलं माध्यम म्हणजे त्याचं कुटुंब, त्याची भाषा, त्याचा समाज आणि त्याच्या भोवतालची संस्कृती.

मग एक साधा प्रश्न पडतो. माणूस आधी की त्याच्या श्रद्धा आधी?

हा प्रश्न वरवर पाहता सोपा वाटतो, पण त्याच्या मुळाशी गेलं की तो आपल्याला मानवी इतिहासाच्या, संस्कृतीच्या, धर्माच्या आणि विचारस्वातंत्र्याच्या अनेक प्रश्नांपर्यंत घेऊन जातो. आपण कोण आहोत, आपण ज्या गोष्टी मानतो त्या का मानतो, आपल्या समजुतींचा उगम कुठे आहे आणि एखादी गोष्ट सत्य आहे हे ठरवण्याचा अधिकार किंवा निकष कोणते, यांचा विचार करण्याची संधी हा प्रश्न आपल्याला देतो. मला वाटतं, या प्रश्नाकडे पाहताना सुरुवात एखाद्या धर्मापासून, एखाद्या तत्त्वज्ञानापासून किंवा एखाद्या विचारधारेपासून करण्यापेक्षा माणसापासूनच करायला हवी. कारण श्रद्धा असोत, धर्म असोत, संस्कृती असो किंवा तत्त्वज्ञान असो या सगळ्यांचा अभ्यास करणारा, त्यांना अर्थ देणारा आणि त्यांच्याविषयी प्रश्न विचारणारा घटक अखेरीस माणूसच आहे.

आपण जन्माला येतो तेव्हा आपली मतं आपली असतात का?

आपल्यापैकी बहुतेक जण आपल्या कुटुंबात प्रचलित असलेल्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरणात वाढतात. घरात एखादी पूजा होते, एखादा सण साजरा केला जातो, काही विशिष्ट परंपरा पाळल्या जातात. काही गोष्टी करायला सांगितल्या जातात, तर काही गोष्टी करू नयेत असं सांगितलं जातं. हळूहळू या सगळ्यांचा आपल्या विचारांवर प्रभाव पडतो. लहान मूल या परंपरांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी तपासत नाही. त्यांच्यामागे कोणते पुरावे आहेत, त्या कधी सुरू झाल्या, त्यांचा सामाजिक अर्थ काय आहे किंवा त्या आजही तितक्याच योग्य आहेत का, असे प्रश्न ते विचारत नाही. कारण त्या वयात त्याच्यासाठी घरातील मोठी माणसं हीच जग समजून घेण्याची प्रमुख साधनं असतात. आपण कोणती भाषा बोलणार, कोणते पदार्थ खाणार, कोणते सण साजरे करणार, कोणत्या परंपरा पाळणार आणि अनेकदा कोणत्या धार्मिक कल्पनांवर विश्वास ठेवणार, यावर आपल्या जन्माच्या परिस्थितीचा मोठा प्रभाव असतो.

जगातील वेगवेगळ्या भागांत जन्मलेल्या मुलांचा विचार करा. एका मुलाला एका धार्मिक परंपरेतील गोष्टी शिकवल्या जातात, दुसऱ्याला वेगळ्या परंपरेतील, तर तिसऱ्या मुलाला धार्मिक श्रद्धांपासून दूर असलेलं वातावरण मिळतं. तिन्ही मुलांना आपल्या घरात शिकवलेल्या गोष्टी सुरुवातीला स्वाभाविक वाटू शकतात. याचा अर्थ त्यांपैकी प्रत्येक कल्पना खोटी आहे, असा होत नाही. मात्र, आपल्याला एखादी गोष्ट खरी वाटते, याचं एक कारण ती आपल्याला लहानपणापासून खरी म्हणून शिकवली गेली आहे, हेही नाकारता येत नाही.

आपण एखाद्या गोष्टीवर विश्वास ठेवतो, कारण आपण तिचा स्वतंत्रपणे विचार केला आहे? की आपण ज्या वातावरणात वाढलो, त्यातून ती गोष्ट आपल्या मनाचा भाग झाली आहे?

हा प्रश्न केवळ धर्मापुरता मर्यादित नाही. राजकीय विचार, जातीय समजुती, सामाजिक प्रतिष्ठेच्या कल्पना, स्त्री-पुरुषांविषयीचे पूर्वग्रह आणि पैशाबद्दलची मतं यांनाही तो लागू होतो. आपल्या मनात असलेली प्रत्येक समजूत आपण स्वतः विचार करून तयार केलेली नसते. काही समजुती आपल्याला वारशाने मिळतात. काही अनुभवांतून निर्माण होतात. काही समाजाकडून स्वीकारल्या जातात, तर काहींचा आपण कधी विचारच केलेला नसतो. म्हणूनच स्वतःच्या विचारांचा शोध घेणं म्हणजे केवळ जगाला प्रश्न विचारणं नव्हे , तर आपण स्वतः काय आणि का मानतो, याचीही चिकित्सा करणं होय.

मग श्रद्धांचा जन्म कसा झाला?

मानवी इतिहासात श्रद्धांचा उगम समजून घेणं हा अतिशय गुंतागुंतीचा विषय आहे. त्याचं एकच, सर्वमान्य उत्तर आज उपलब्ध नाही. वेगवेगळ्या काळांतील मानवी समाज, त्यांचे अनुभव, त्यांचं पर्यावरण आणि त्यांच्या सांस्कृतिक घडामोडी यांचा विचार करावा लागतो. प्राचीन मानव निसर्गाच्या सान्निध्यात जगत होता. आज आपल्याला परिचित असलेली अनेक वैज्ञानिक स्पष्टीकरणं त्याच्याकडे नव्हती. वादळं, वीज, पूर, दुष्काळ, आजार, मृत्यू आणि आकाशातील बदल यांचा त्याच्या जीवनावर थेट परिणाम होत होता. एखादी नैसर्गिक आपत्ती का घडली, एखादी व्यक्ती अचानक का मरण पावली किंवा काही वर्षं भरपूर पाऊस पडून एखाद्या वर्षी दुष्काळ का पडला, याची कारणं शोधणं त्याच्यासाठी जगण्याचाच भाग होतं. माणसाला आपल्या भोवतालच्या घटनांचा अर्थ लावण्याची आणि त्यांच्यातील संबंध शोधण्याची क्षमता आहे. अपूर्ण माहिती असतानाही कारण शोधण्याचा प्रयत्न तो करतो. काही वेळा त्याचा अंदाज योग्य ठरतो, तर काही वेळा त्यातून चुकीच्या समजुती निर्माण होतात.

मानवी समाजाच्या इतिहासात निसर्ग, मृत्यू, स्वप्नं, पूर्वज आणि अदृश्य शक्ती यांच्याशी संबंधित विविध श्रद्धा आणि धार्मिक कल्पना विकसित झाल्या. मात्र, सर्व समाजांत श्रद्धांचा विकास एकाच पद्धतीने झाला किंवा प्रत्येक श्रद्धेचा उगम भीतीतूनच झाला, असं म्हणणं योग्य ठरणार नाही. मानवी कल्पनाशक्ती, सामाजिक संबंध, विधी, सत्ता, समूहाची ओळख आणि जगाला अर्थ देण्याची गरज यांसारखे अनेक घटक त्यात महत्त्वाचे असू शकतात. आपल्याला एखाद्या परंपरेचा उगम समजून घ्यायचा असेल, तर तिच्या निर्मितीच्या काळातील परिस्थितीचा अभ्यास करावा लागतो. तिच्याविषयीच्या कथा आणि प्रत्यक्ष ऐतिहासिक पुरावे यांत फरक करावा लागतो. पुरातत्त्वीय अवशेष, लिखित नोंदी, भाषेचा इतिहास आणि मानववंशशास्त्रीय अभ्यास यांचाही आधार घ्यावा लागतो.

इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात येते. एखाद्या श्रद्धेचा उगम कसा झाला, हा ऐतिहासिक प्रश्न आहे, आणि त्या श्रद्धेत सांगितलेली गोष्ट वस्तुनिष्ठरीत्या खरी आहे का, हा वेगळा प्रश्न आहे. या दोन्ही प्रश्नांची उत्तरं एकाच पद्धतीने मिळतीलच असं नाही. एखादी कल्पना समाजात हजारो वर्षांपासून अस्तित्वात असू शकते. तिचा इतिहास समृद्ध असू शकतो. तिच्याशी लाखो लोकांच्या भावना जोडलेल्या असू शकतात. पण या गोष्टी त्या कल्पनेच्या प्रत्येक दाव्याला आपोआप सत्य ठरवत नाहीत. एखादी गोष्ट किती जुनी आहे, किती लोक ती मानतात आणि ती किती भावनिक आहे, यापेक्षा तिच्या सत्यतेच्या दाव्याला कोणते पुरावे आहेत, हा प्रश्न स्वतंत्रपणे विचारला पाहिजे.

परंपरा जुनी आहे, म्हणून ती योग्य आहे का?

आपल्या समाजात एखादी गोष्ट पूर्वीपासून चालत आली असेल, तर तिच्याविषयी आदर व्यक्त केला जातो. अनेकदा ती परंपरा आहे, म्हणून तिचं पालन केलं जातं. काही वेळा तिचा अर्थ माहीत नसतानाही ती पुढे चालू ठेवली जाते. परंपरांना मानवी जीवनात महत्त्वाचं स्थान आहे. भाषा, लोककला, संगीत, खाद्यसंस्कृती, साहित्य, सण आणि सामूहिक आठवणी यांमधून समाजाचा इतिहास जिवंत राहतो. या गोष्टी माणसांना एकमेकांशी जोडतात आणि समूहाची ओळख घडवतात. परंतु परंपरेचं सांस्कृतिक महत्त्व आणि तिची नैतिक योग्यता या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. उदाहरणार्थ, एखादी परंपरा शेकडो वर्षं अस्तित्वात आहे म्हणून तिच्यातील प्रत्येक प्रथा आजच्या काळातही योग्य असेलच असं नाही. इतिहासात जातीय भेदभाव, अस्पृश्यता, स्त्रियांवरील बंधनं आणि अनेक प्रकारची सामाजिक विषमता विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होती. काही प्रथांना परंपरेचं समर्थनही मिळालं. आज आपण त्यांचं मूल्यमापन करताना केवळ त्या जुन्या आहेत म्हणून त्यांना योग्य मानत नाही. आपण मानवी प्रतिष्ठा, समानता, स्वातंत्र्य, न्याय आणि प्रत्यक्ष परिणाम यांच्या आधारे त्यांचा विचार करतो.

याच पद्धतीने प्रत्येक परंपरेचा अभ्यास करता येतो. तिचा उगम काय आहे? ती कोणत्या परिस्थितीत निर्माण झाली? तिने समाजाला काय दिलं? तिच्यामुळे कोणाला आधार मिळाला? कोणावर अन्याय झाला? आज तिचं पालन केल्याने कोणते परिणाम घडतात? अशा प्रश्नांमुळे परंपरेचा अपमान होत नाही. उलट तिचं अधिक सखोल आकलन होऊ शकतं. मला असं वाटतं की एखाद्या परंपरेला जिवंत ठेवण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे तिच्याविषयी प्रश्न विचारण्यावर बंदी घालणं नव्हे, तर तिचा अर्थ समजून घेणं आणि आवश्यक ते बदल स्वीकारणं.

संस्कृती ही संग्रहालयात ठेवलेली वस्तू नाही. ती माणसांच्या जगण्यातून सतत बदलत राहते. आपण आज वापरत असलेली भाषा, आपले कपडे, अन्नपदार्थ, विवाहपद्धती, काम करण्याच्या पद्धती आणि सामाजिक संबंध यांचाही इतिहास आहे. कालच्या अनेक गोष्टी आज बदलल्या आहेत आणि आजच्या काही गोष्टी भविष्यात बदलतील. मग विचारांच्या बाबतीतच बदलाला विरोध का असावा?

श्रद्धा आणि सत्य यांच्यातील फरक

एखाद्या गोष्टीवर मनापासून विश्वास असणं आणि ती गोष्ट वस्तुनिष्ठरीत्या सिद्ध झालेली असणं, या वेगळ्या गोष्टी आहेत. आपल्याला एखादी गोष्ट खरी वाटू शकते. त्या विश्वासातून आपल्याला मानसिक आधार मिळू शकतो. एखादी परंपरा आपल्याला कुटुंबाशी किंवा समाजाशी जोडून ठेवू शकते. पण एखादा दावा सत्य आहे का, हे ठरवताना वैयक्तिक भावनेच्या पलीकडे जाणं आवश्यक असतं. समजा, एखादी व्यक्ती म्हणते की तिच्या आयुष्यात घडलेली एक घटना विशिष्ट विधीमुळे घडली. तिचा अनुभव तिच्यासाठी खरा आणि महत्त्वाचा असू शकतो. परंतु त्या विधीमुळेच ती घटना घडली, हा कारणसंबंध सिद्ध करण्यासाठी अधिक पुरावे आवश्यक असतात. कदाचित त्या घटनेमागे योगायोग असेल. कदाचित इतर काही कारणं असतील. कदाचित त्या व्यक्तीला उपलब्ध नसलेली माहितीही महत्त्वाची असेल.

एखाद्या घटनेनंतर दुसरी घटना घडली, म्हणून पहिली घटना दुसरीचं कारण ठरते असं नाही. दोन गोष्टी एकत्र दिसतात, म्हणून त्यांच्यात कारणसंबंध आहे असंही म्हणता येत नाही. म्हणूनच विज्ञानात निरीक्षण, मोजमाप, नियंत्रित प्रयोग शक्य असतील तेव्हा त्यांचा वापर, स्वतंत्र पडताळणी आणि पर्यायी स्पष्टीकरणांचा विचार यांना महत्त्व दिलं जातं. विज्ञान म्हणजे काही व्यक्तींनी सांगितलेली अंतिम वाक्यं नव्हेत. विज्ञान ही पुराव्यांच्या आधारे ज्ञान मिळवण्याची आणि उपलब्ध निष्कर्षांची चिकित्सा करण्याची पद्धत आहे. एखादा वैज्ञानिक निष्कर्ष नवीन पुराव्यांमुळे बदलू शकतो. यात विज्ञानाचं अपयश नसतं. पुराव्यांच्या आधारे आपलं आकलन सुधारण्याची तयारी यात दिसते.

याउलट, एखाद्या दाव्याला प्रश्न विचारण्याची परवानगीच नसेल, त्याची पडताळणी करता येत नसेल किंवा प्रत्येक विरोधी पुरावा आधीच नाकारला जात असेल, तर त्या दाव्याची सत्यता तपासणं कठीण होतं. याचा अर्थ प्रत्येक धार्मिक किंवा तात्त्विक प्रश्नाला प्रयोगशाळेतील प्रयोगातूनच उत्तर मिळालं पाहिजे, असा नाही. नैतिकता, अर्थ, मूल्यं आणि मानवी अनुभव यांवर विचार करण्यासाठी तर्कशास्त्र, तत्त्वज्ञान आणि विविध प्रकारचे पुरावे वापरले जातात. मात्र, एखादा दावा प्रत्यक्ष जगातील घटनांविषयी असेल, तर त्याच्या सत्यतेबद्दल उपलब्ध पुरावे काय सांगतात, हा प्रश्न टाळता येत नाही. विश्वास ठेवण्याचं स्वातंत्र्य महत्त्वाचं आहे , पण एखाद्या विश्वासाला सत्य मानण्याचं कारण काय, हा प्रश्न विचारण्याचं स्वातंत्र्यही तितकंच महत्त्वाचं आहे.

नास्तिकता म्हणजे नेमकं काय?

नास्तिकतेचा उल्लेख झाला की अनेकदा चर्चा थेट धर्माच्या समर्थनात किंवा विरोधात वळते. पण नास्तिकता ही स्वतःमध्ये प्रत्येक सामाजिक, नैतिक किंवा राजकीय प्रश्नाचं उत्तर देणारी संपूर्ण विचारधारा नाही. सामान्य अर्थाने नास्तिकता म्हणजे देव किंवा देवतांच्या अस्तित्वाविषयीच्या दाव्यांवर विश्वास नसणं , मात्र नास्तिक लोकांच्या भूमिका आणि त्यामागील तात्त्विक कारणं वेगवेगळी असू शकतात. काही जण पुराव्यांच्या अभावामुळे देवाच्या अस्तित्वावर विश्वास ठेवत नाहीत. काही जण तत्त्वज्ञानाच्या आधारे ईश्वराच्या संकल्पनेची चिकित्सा करतात. काही जण स्वतःला अज्ञेयवादी म्हणवतात, कारण त्यांना या प्रश्नाचं निश्चित उत्तर माहीत नाही असं वाटतं. नास्तिकता आणि अज्ञेयवाद हे शब्द वेगवेगळ्या प्रश्नांना उत्तर देतात, त्यामुळे काही व्यक्ती स्वतःला दोन्ही म्हणू शकतात. पण नास्तिक असणं म्हणजे आपोआप विवेकवादी, वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेला किंवा प्रत्येक बाबतीत तर्कशुद्ध असलेला माणूस होणं नव्हे.

नास्तिक व्यक्तीही अफवांवर विश्वास ठेवू शकते, चुकीची माहिती पसरवू शकते किंवा स्वतःच्या आवडत्या विचारधारेतील चुका दुर्लक्षित करू शकते. धार्मिक व्यक्तीही विज्ञानाचा अभ्यास करू शकते, पुराव्यांना महत्त्व देऊ शकते आणि स्वतःच्या मतांची चिकित्सा करू शकते. म्हणून एखाद्या व्यक्तीची विचारपद्धती तपासताना केवळ तिची धार्मिक ओळख पाहणं पुरेसं नाही. ती व्यक्ती पुराव्यांना कसं महत्त्व देते, विरोधी मत ऐकण्याची तयारी ठेवते का, स्वतःच्या चुकांची कबुली देऊ शकते का आणि इतरांच्या स्वातंत्र्याचा आदर करते का, हेही पाहावं लागतं. माझ्या मते, विवेकवादाची खरी कसोटी केवळ दुसऱ्याच्या श्रद्धेला प्रश्न विचारण्यात नाही. स्वतःच्या आवडत्या मतालाही तेच प्रश्न विचारण्याची तयारी असण्यात आहे. आपल्या मताच्या विरोधात पुरावा आला, तर आपण त्याचा विचार करणार आहोत का? की तो आपल्या मताशी जुळत नाही म्हणून त्याला नाकारून टाकणार आहोत? हा प्रश्न नास्तिक, आस्तिक, अज्ञेयवादी आणि कोणत्याही विचारधारेच्या व्यक्तीला सारखाच लागू होतो.

माणसाला श्रद्धांची गरज का भासते?

या प्रश्नाचं उत्तर शोधताना मानसशास्त्र, समाजशास्त्र आणि मानववंशशास्त्र यांची मदत घेता येते. मात्र, कोणत्याही एका कारणाने सर्व श्रद्धांचं स्पष्टीकरण देता येत नाही. मानवाला अनिश्चित परिस्थितीत जगावं लागतं. भविष्य काय असेल, आपल्या आयुष्यात कोणत्या घटना घडतील, आपल्याला प्रिय असलेली माणसं किती काळ सोबत असतील, याविषयी आपल्याला पूर्ण खात्री नसते. अशा परिस्थितीत काही कल्पना माणसाला अर्थ, आशा किंवा मानसिक आधार देऊ शकतात. काही परंपरा कुटुंबाला आणि समाजाला एकत्र आणतात. काही विधी जीवनातील महत्त्वाच्या घटनांना सामाजिक स्वरूप देतात. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या प्रसंगांभोवती निर्माण झालेल्या परंपरांमधून समाज आपल्या भावना व्यक्त करतो आणि सामूहिक स्मृती जपतो.

मृत्यूचं उदाहरण घेऊया. मृत्यू हा प्रत्येक मानवी समाजाच्या अनुभवाचा भाग आहे. जवळच्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर कुटुंबीयांना दुःख होतं. मृत व्यक्तीच्या आठवणी जपण्याची, तिच्याविषयी बोलण्याची आणि उरलेल्या आयुष्याला नव्याने सामोरं जाण्याची गरज निर्माण होते. वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये यासाठी विविध अंत्यसंस्कार पद्धती आणि स्मरणपरंपरा विकसित झाल्या आहेत. काही ठिकाणी दहन, काही ठिकाणी दफन, तर काही समाजांत इतर पद्धती आढळतात. या पद्धतींमागे धार्मिक समजुतींबरोबरच ऐतिहासिक, पर्यावरणीय आणि सामाजिक घटकही असू शकतात. या परंपरांचा अभ्यास करताना त्यांचा मानवी अर्थ समजून घेणं आणि त्यांमधील अलौकिक दाव्यांच्या सत्यतेचा प्रश्न स्वतंत्रपणे तपासणं शक्य आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या दुःखाचा आदर करण्यासाठी तिच्या प्रत्येक विश्वासाशी सहमत असण्याची गरज नसते. त्याचप्रमाणे एखाद्या विश्वासावर प्रश्न उपस्थित केल्याने त्या व्यक्तीच्या दुःखाची थट्टा केलीच पाहिजे असंही नाही.

माणसांशी संवेदनशीलतेने वागणं आणि कल्पनांची चिकित्सक तपासणी करणं या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी शक्य आहेत. विवेकवादाचा अर्थ माणसाच्या भावना नाकारणं असा नाही. उलट, मानवी भावना समजून घेताना आपण काय जाणतो, काय मानतो आणि काय सिद्ध करू शकतो यांतला फरक ओळखणं अधिक महत्त्वाचं आहे. विज्ञानाकडून प्रत्येक प्रश्नाचं तत्काळ उत्तर मिळेल अशी अपेक्षाही योग्य नाही. पृथ्वीवर जीवनाची सुरुवात नेमकी कशी झाली, हा त्यातील एक मोठा प्रश्न आहे. आज वैज्ञानिक जीवनाच्या उत्पत्तीविषयी विविध गृहीतकांचा अभ्यास करत आहेत. प्रारंभीच्या पृथ्वीवरील रासायनिक परिस्थिती, स्वयं-संघटन, RNA सारख्या रेणूंची संभाव्य भूमिका आणि प्रोटोसेल्स यांसारख्या विषयांवर संशोधन सुरू आहे. या क्षेत्रात महत्त्वाची प्रगती झाली असली, तरी निर्जीव रसायनांपासून पहिल्या सजीव प्रणालीपर्यंतचा संपूर्ण ऐतिहासिक मार्ग निश्चितपणे समजलेला नाही.

याचा अर्थ वैज्ञानिक संशोधन निरुपयोगी आहे असा होत नाही. उलट, नेमकं काय माहीत नाही हे ओळखणं आणि त्या अज्ञानाची सीमा पुढे ढकलण्यासाठी काम करणं हाच संशोधनाचा भाग आहे. विश्वाबाबतही असेच अनेक प्रश्न आहेत. विश्वाचा विस्तार, आकाशगंगांची निर्मिती, कृष्णविवरं आणि ग्रहांवरील परिस्थिती यांविषयी आपलं ज्ञान वाढत आहे. तरी विश्वातील इतरत्र जीवन अस्तित्वात आहे का, याचं निर्णायक उत्तर आपल्याकडे नाही. अशा प्रश्नांबाबत दोन टोकांच्या भूमिका टाळायला हव्यात. एका बाजूला, एखाद्या गोष्टीचं स्पष्टीकरण अजून सापडलेलं नाही म्हणून कोणतंही अलौकिक स्पष्टीकरण स्वीकारणं योग्य नाही. दुसऱ्या बाजूला, विज्ञानाला आज उत्तर माहीत नाही म्हणून भविष्यातही ते उत्तर मिळू शकणार नाही असं मानणंही योग्य नाही.

'मला माहीत नाही' हे उत्तर अनेकदा अपूर्ण वाटतं, पण पुरावा नसताना खात्री दाखवण्यापेक्षा ते अधिक प्रामाणिक असू शकतं. माझ्यासाठी वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची ही एक महत्त्वाची खूण आहे. प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर आपल्याकडे असलंच पाहिजे, असा आग्रह न धरणं , आणि उत्तर शोधण्याची प्रक्रिया सुरू ठेवणं. आपण स्वतःच्या विचारांना किती प्रश्न विचारतो? आपल्याला आपल्या मतांशी भावनिक नातं असतं. काही विचार आपल्या कुटुंबाकडून आलेले असतात, काही आपल्या अनुभवांतून निर्माण झालेले असतात, तर काही आपली ओळख बनलेले असतात. त्यामुळे एखाद्या मतावर प्रश्न उपस्थित झाला की तो प्रश्न कधी कधी आपल्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वावर झालेला हल्ला वाटू शकतो. पण एखादं मत बदलणं म्हणजे आपण पराभूत झालो, असं नाही. एखादी गोष्ट पूर्वी खरी वाटत होती, पण नव्या माहितीमुळे आपलं मत बदललं, तर त्यात लाज वाटण्यासारखं काय आहे?

आपल्याला चुकीची माहिती मिळाली असेल. आपण एखाद्या अनुभवाचा चुकीचा अर्थ लावला असेल. एखाद्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवून तिचं म्हणणं तपासलं नसेल. किंवा आपल्याला उपलब्ध असलेली माहिती अपुरी असेल. या सगळ्या मानवी शक्यता आहेत. आपल्या मतांना कायम बरोबर ठरवण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी ती तपासण्याचा प्रयत्न केला, तर आपलं आकलन सुधारू शकतं. एखादी बातमी वाचताना तिचा स्रोत तपासणं, एखादा व्हिडिओ पाहताना त्यातील दाव्यांना पुरावा आहे का हे पाहणं, एखाद्या प्रसिद्ध व्यक्तीने सांगितलेली गोष्ट केवळ तिच्या प्रतिष्ठेमुळे स्वीकारू नये हे लक्षात ठेवणं आणि आपल्या मताच्या विरोधात असलेल्या माहितीचाही प्रामाणिकपणे विचार करणं, या साध्या सवयी उपयुक्त ठरू शकतात.

विवेकवाद हा केवळ मोठ्या तत्त्वज्ञानाच्या चर्चेपुरता मर्यादित नसतो. तो रोजच्या जगण्यातही उपयोगी पडतो. एखादी गोष्ट शेअर करण्यापूर्वी तिची सत्यता तपासणं, अफवा पसरवण्यापूर्वी थांबणं, एखाद्या व्यक्तीविषयी पूर्वग्रह करण्यापूर्वी अधिक माहिती घेणं आणि आपल्या चुकीची जाणीव झाल्यावर ती मान्य करणं, या कृतींतूनही चिकित्सक दृष्टिकोन दिसतो. धर्म, संस्कृती आणि विचारधारा यांचा अभ्यास करताना मला एक प्रश्न महत्त्वाचा वाटतो, या सगळ्यांचा मानवी जीवनाशी संबंध काय? एखादी विचारधारा मानवी प्रतिष्ठा, स्वातंत्र्य आणि समानतेला महत्त्व देते का? एखादी प्रथा माणसांच्या जीवनात काय परिणाम घडवते? एखाद्या मताच्या नावाखाली इतरांना अपमानित केलं जात असेल किंवा त्यांच्या अधिकारांवर मर्यादा आणल्या जात असतील, तर त्या मताची चिकित्सा होऊ शकते का?

या प्रश्नांना उत्तरं शोधताना व्यक्ती आणि तिच्या विचारांमध्ये फरक करणं गरजेचं आहे. एखाद्या व्यक्तीचा आदर करणं म्हणजे तिच्या प्रत्येक मताशी सहमत होणं नव्हे. एखाद्या विचाराशी असहमत असणं म्हणजे त्या विचाराच्या समर्थक व्यक्तीचा अपमान करणंही नव्हे. लोकशाही समाजात वेगवेगळ्या मतांना स्थान असणं महत्त्वाचं आहे. त्याचबरोबर मतांची चिकित्सा करण्याचं स्वातंत्र्यही महत्त्वाचं आहे. सहमती आणि असहमती या दोन्ही गोष्टी तर्क, संवाद आणि परस्पर आदर यांच्या आधारावर व्यक्त करता आल्या पाहिजेत. आपल्याला स्वतःच्या श्रद्धा बाळगण्याचं स्वातंत्र्य आहे. इतरांना वेगळ्या श्रद्धा बाळगण्याचं किंवा कोणत्याही धार्मिक श्रद्धेचा स्वीकार न करण्याचंही स्वातंत्र्य असलं पाहिजे. परंतु कोणत्याही व्यक्तीला आपल्या मतांपासून इतरांना मुक्तपणे प्रश्न विचारण्यापासून रोखण्याचा अमर्याद अधिकार असू शकत नाही.

विचारस्वातंत्र्याची खरी परीक्षा आपल्याशी सहमत असलेल्या व्यक्तींना बोलू देण्यात नाही , तर आपल्याशी असहमत असलेल्या व्यक्तीला देखील आपलं मत मांडण्याची जागा देण्यात आहे. मला वाटतं, विचारांच्या जगात आपण ही गोष्ट अधिक गांभीर्याने समजून घ्यायला हवी. शेवटी, प्रश्न माणसाचाच आहे. माणूस आधी, की त्याच्या श्रद्धा आधी? जैविक अर्थाने माणूस आपल्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक समजुती शिकण्यापूर्वी जन्माला येतो. पण सामाजिक अर्थाने त्याचं व्यक्तिमत्त्व घडताना भाषा, संस्कृती, कुटुंब आणि समाज यांचा खोलवर प्रभाव पडतो. आपण या प्रभावांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहून विचार करत नाही. आपल्या विचारांची निर्मिती आपल्या अनुभवांशी आणि सामाजिक वातावरणाशी जोडलेली असते. मात्र, याचा अर्थ आपण आयुष्यभर मिळालेल्या प्रत्येक समजुतीचे निष्क्रिय वाहक राहायला हवं, असा नाही.

आपल्याला शिकता येतं. वाचता येतं. प्रश्न विचारता येतात. पुरावे तपासता येतात. आपल्या मतांवर पुनर्विचार करता येतो. आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे, आपल्याला आपल्या विचारांची जबाबदारी स्वीकारता येते. आपल्या पूर्वजांनी निर्माण केलेल्या संस्कृतीचा अभ्यास करणं आवश्यक आहे , पण त्यांच्या प्रत्येक निष्कर्षाला अंतिम मानणं आवश्यक नाही. विज्ञानाने मिळवलेल्या ज्ञानाचा आदर करणं आवश्यक आहे , पण वैज्ञानिक दाव्यांचीही पडताळणी होऊ शकते हे लक्षात ठेवणं गरजेचं आहे. स्वतःच्या मतांवर विश्वास ठेवणं स्वाभाविक आहे , पण त्यांना प्रश्न विचारण्याची तयारीही असायला हवी. मला असं वाटतं की मानवी प्रगतीचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे आपण कोणत्या प्रश्नांची उत्तरं शोधली याबरोबरच आपण कोणते नवे प्रश्न विचारायला शिकलो, हेही आहे. कारण प्रत्येक पिढीला पूर्वीच्या पिढीकडून काही ज्ञान मिळतं, काही समजुती मिळतात आणि काही अनुत्तरित प्रश्नही मिळतात. पुढच्या पिढीला आपण नेमकं काय देणार आहोत, हा विचार करण्यासारखा मुद्दा आहे.

- आपण त्यांना फक्त तयार उत्तरं देणार आहोत, की उत्तरांची चिकित्सा करण्याची पद्धतही शिकवणार आहोत?

- आपण त्यांना फक्त परंपरा सांगणार आहोत, की त्या परंपरांचा इतिहास समजून घेण्याची संधीही देणार आहोत?

- आपण त्यांना आपल्या मतांशी सहमत होण्याची अपेक्षा करणार आहोत, की स्वतः विचार करण्याचं स्वातंत्र्य देणार आहोत?

माझ्या दृष्टीने या प्रश्नांची उत्तरं आपल्या सामाजिक भविष्यासाठी महत्त्वाची आहेत. माणसाला प्रश्न विचारण्याची क्षमता आहे. त्या क्षमतेचा उपयोग केवळ इतरांच्या चुका शोधण्यासाठी नव्हे, तर स्वतःचं आकलन अधिक व्यापक करण्यासाठीही व्हायला हवा. आपण काय मानतो, याइतकंच आपण का मानतो हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. आणि आपल्या विश्वासाचं कारण तपासण्याची तयारी ठेवणं, हीच कदाचित विवेकवादी प्रवासाची खरी सुरुवात आहे. शेवटी एकच प्रश्न उरतो आपण आपल्या मुलांना, पुढच्या पिढीला आणि स्वतःलाही तयार उत्तरांवर विश्वास ठेवायला शिकवणार आहोत, की स्वतंत्रपणे विचार करायला?