सोशल मीडियावर इतरांचं आयुष्य पाहताना स्वतःच्या आयुष्याची किंमत कमी करू नका!
आपण सोशल मीडिया उघडतो आणि नकळत तुलना सुरू होते.
कोण कुठे फिरायला गेलंय, कुणी नवीन गाडी घेतलीय, कोणाला पुरस्कार मिळालाय, कोणाचं प्रमोशन झालंय, कोणाच्या घरात आनंदाचा सोहळा आहे… कोणाचे फोटो किती सुंदर आहेत, कोणाला किती लाईक्स मिळालेत, कोणाच्या आयुष्यात किती मजा सुरू आहे!
आणि मग काही क्षणांत आपल्या मनात विचारांची एक वेगळीच मालिका सुरू होते.
“सगळे किती पुढे गेलेत! मी मात्र अजून तिथेच आहे.”
“माझ्या आयुष्यात असं काहीच का घडत नाही?”
“मी इतकी मेहनत करतो, तरी मला अपेक्षित यश का मिळत नाही?”
“माझं आयुष्य बाकीच्यांसारखं सुंदर का नाही?”
विशेष म्हणजे, काही मिनिटांपूर्वी आपण अगदी सामान्य मनःस्थितीत होतो. आपलं काम सुरू होतं, घरातल्या जबाबदाऱ्या होत्या, एखादी छोटीशी आनंदाची गोष्टही होती. पण इतरांच्या आयुष्यातील काही निवडक दृश्यं पाहिल्यानंतर स्वतःच्या आयुष्याबद्दल असमाधान वाटू लागलं.
असं कधी तुमच्याबाबतीत घडलं आहे का?
१. आपण इतरांच्या आयुष्याचा हायलाइट्स व्हिडिओ पाहतोय; संपूर्ण चित्रपट नाही!
एक साधं उदाहरण घेऊया.
समजा, तुमचा एक मित्र परदेशात फिरायला गेला आहे. त्याने विमानतळावरचा फोटो टाकला, सुंदर हॉटेलमधील व्हिडिओ शेअर केला आणि समुद्रकिनाऱ्यावरचा एक छान फोटो पोस्ट केला.
ते फोटो पाहून तुम्हाला वाटतं, “याचं आयुष्य किती मस्त आहे! याला कसलीच चिंता नसावी.”
पण त्या फोटोंमधून तुम्हाला त्याच्या संपूर्ण आयुष्याची माहिती मिळते का?
त्यासाठी त्याने किती पैसे साठवले, किती दिवस नियोजन केलं, त्याच्यावर किती आर्थिक जबाबदाऱ्या आहेत, त्याला कामाच्या ठिकाणी कोणत्या अडचणी आहेत किंवा तो वैयक्तिक आयुष्यात कशातून जात आहे—यांपैकी काहीच तुम्हाला त्या फोटोंवरून समजत नाही.
कदाचित तो खरोखर आनंदी असेल. कदाचित त्याच्या आयुष्यात काही अडचणीही असतील. दोन्ही शक्यता आहेत.
महत्त्वाचा मुद्दा असा की, काही सुंदर फोटोंवरून एखाद्याचं संपूर्ण आयुष्य सुंदर आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी आपल्याकडे पुरेशी माहिती नसते.
हेच यशाच्या बाबतीतही घडतं.
एखाद्याला पुरस्कार मिळाल्याचं दिसतं; पण त्या यशामागची अनेक वर्षांची मेहनत, अपयश, संधी, मदत आणि परिस्थिती आपल्याला दिसेलच असं नाही.
आपण स्वतःच्या आयुष्याची तुलना मात्र त्या व्यक्तीच्या निवडक यशाशी करतो.
म्हणजे तुलना समान परिस्थितींमध्ये होतच नाही!
२. रोजच्या आयुष्यात ही तुलना कशी दिसते?
उदाहरण १ : मित्राने नवीन गाडी घेतली.
तुम्ही त्याचं अभिनंदन करता. पण घरी आल्यानंतर विचार सुरू होतो, “माझेही उत्पन्न आहे. मी इतकी वर्षं नोकरी करतोय. मग माझ्याकडे नवीन गाडी का नाही?”
इथे एक प्रश्न स्वतःला विचारा: मला खरोखर नवीन गाडीची गरज आहे का? की मित्राकडे गाडी असल्यामुळे मला माझ्याकडे नसल्याची जाणीव अधिक तीव्र झाली?
दोन्ही परिस्थिती वेगळ्या आहेत. पहिल्या परिस्थितीत तुम्ही स्वतःच्या गरजेचा विचार करता. दुसऱ्या परिस्थितीत दुसऱ्याच्या मालकीची वस्तू तुमच्या समाधानाचा निकष बनते.
उदाहरण २ : सहकाऱ्याला पुरस्कार मिळाला.
त्याच्या यशामुळे आनंद वाटण्याऐवजी मनात अस्वस्थता निर्माण होते. “त्याला मिळाला, मला का नाही?” असा विचार येतो.
ही भावना आली म्हणून तुम्ही वाईट व्यक्ती ठरत नाही. मत्सर, असूया किंवा स्वतःच्या प्रगतीबद्दलची चिंता या मानवी भावना आहेत. त्या जाणवल्या म्हणून स्वतःला दोष देण्याची गरज नाही.
मात्र त्या भावनेवर आपण काय करतो, हे महत्त्वाचं आहे.
स्वतःला विचारा: “या पुरस्कारामुळे मला नेमकं काय जाणवतंय? मला मान्यता हवी आहे? माझ्या कामाची दखल घेतली जावी असं वाटतंय? की माझ्या पुढील प्रगतीसाठी काही ठोस पावलं उचलण्याची गरज आहे?”
अशा प्रश्नांमुळे तुलना ही केवळ अस्वस्थतेचा स्रोत न राहता आत्मपरीक्षणाची संधी बनू शकते.
उदाहरण ३ : एखाद्याचे सुंदर कौटुंबिक फोटो पाहिले.
सगळे हसत आहेत, एकत्र फिरत आहेत, आनंद साजरा करत आहेत. आणि आपल्याला वाटतं, “आमच्या घरातच इतक्या समस्या का?”
पण एखाद्या कुटुंबातील आनंदाचा फोटो आणि त्या कुटुंबातील रोजच्या संवादांचं वास्तव या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
तुमच्या कुटुंबात मतभेद असू शकतात, आर्थिक अडचणी असू शकतात, जबाबदाऱ्यांचा ताण असू शकतो. त्यामुळे तुमचं कुटुंब इतरांपेक्षा कमी चांगलं ठरत नाही.
उदाहरण ४ : इतरांच्या पोस्टना भरपूर लाईक्स मिळाले.
तुम्ही एखादी पोस्ट मनापासून तयार केली; पण तिला कमी प्रतिसाद मिळाला. दुसऱ्याच्या पोस्टला हजारो लाईक्स मिळाले.
आणि नकळत विचार येतो, “माझ्या विचारांना किंमत नाही का?”
पण सोशल मीडियावरील प्रतिसादावर पोस्टची गुणवत्ता, विचारांची खोली किंवा व्यक्तीची किंमत पूर्णपणे ठरत नाही. त्यावर विषय, सादरीकरण, वेळ, प्रेक्षकवर्ग आणि प्लॅटफॉर्मची यंत्रणाही परिणाम करू शकते.
लाईक्स हा प्रतिसादाचा एक आकडा आहे; तो तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाचा किंवा विचारांच्या मूल्याचा अंतिम निकाल नाही.
३. मग याचा अर्थ सोशल मीडियावरचे सगळे लोक खोटं जगतात का?
अजिबात नाही!
इथे विवेकवादी दृष्टिकोन महत्त्वाचा आहे.
सोशल मीडियावर दिसणारं प्रत्येक सुख खोटं आहे, असं मानणं जितकं चुकीचं, तितकंच तिथे दिसणारं प्रत्येक सुख संपूर्ण वास्तवाचं प्रतिनिधित्व करतं, असं मानणंही चुकीचं.
लोक खरोखर आनंदी असू शकतात. त्यांनी मिळवलेलं यश वास्तविक असू शकतं. त्यांचे प्रवास, नवीन वस्तू, पुरस्कार आणि आनंदाचे क्षणही खरे असू शकतात.
प्रश्न त्यांच्या आनंदाच्या सत्यतेचा नाही. प्रश्न आपण त्या माहितीचा अर्थ कसा लावतो, हा आहे.
आपल्याला दिसणारी माहिती मर्यादित असते. त्या माहितीवरून आपण निष्कर्ष काढतो आणि मग त्या निष्कर्षांवरून स्वतःच्या आयुष्याचं मूल्यमापन करतो.
यात एक महत्त्वाचा मानसिक सापळा आहे: आपण इतरांच्या आयुष्यातील निवडक चांगल्या क्षणांची तुलना स्वतःच्या आयुष्यातील सर्व चांगल्या-वाईट अनुभवांशी करतो.
अशी तुलना केल्यावर स्वतःचं आयुष्य कमी आकर्षक वाटण्याची शक्यता वाढते.
म्हणून प्रश्न असा नको की, “दुसऱ्यांचं आयुष्य खरंच इतकं चांगलं आहे का?”
त्याऐवजी विचारा, “माझ्या निष्कर्षासाठी माझ्याकडे पुरेशी माहिती आहे का?”
माहितीची पडताळणी करताना आपण जसा पुरावा, संदर्भ आणि मर्यादा पाहतो, तसाच दृष्टिकोन स्वतःच्या विचारांबाबतही ठेवायला हवा.
४. तुलना सुरू झाली की स्वतःला मदत करण्यासाठी काय कराल?
केवळ “तुलना करू नका” असं सांगून उपयोग होत नाही. कारण तुलना अनेकदा नकळत सुरू होते. त्यामुळे काही ठोस पद्धती वापरून पाहता येतील.
१. भावना ओळखा; स्वतःला दोष देऊ नका.
एखादी पोस्ट पाहून अस्वस्थ वाटलं, तर मनात म्हणा, “ही पोस्ट पाहिल्यानंतर मला माझ्या आयुष्याबद्दल असमाधान वाटतंय.”
“मी किती वाईट आहे”, “मला दुसऱ्यांचा आनंद सहन होत नाही” अशा लेबलांऐवजी आपल्या भावनेचं तटस्थ निरीक्षण करा.
भावना जाणवणं आणि त्या भावनेनुसार वागणं या वेगळ्या गोष्टी आहेत.
२. तीन प्रश्नांची पडताळणी करा.
तुलना सुरू झाल्यावर स्वतःला विचारा:
मी नेमकं काय पाहिलं?
त्यावरून मी कोणता निष्कर्ष काढला?
त्या निष्कर्षाला पुरेसा आधार आहे का?
उदाहरणार्थ, “माझा मित्र परदेशात फिरायला गेला आहे” ही दिसलेली माहिती आहे.
“तो माझ्यापेक्षा अधिक यशस्वी आहे” हा त्यावरून काढलेला निष्कर्ष आहे.
आणि “माझं आयुष्य कमी दर्जाचं आहे” हा त्याहून पुढचा निष्कर्ष आहे.
या प्रत्येक विधानाचा आधार सारखा नाही. ही साखळी ओळखता आली की विचार अधिक स्पष्ट होतात.
३. स्वतःच्या प्रगतीची तुलना स्वतःशी करा.
गेल्या वर्षी तुम्हाला जे जमत नव्हतं, ते आज जमतं का? एखादं कौशल्य सुधारलं आहे का? आर्थिक नियोजन अधिक चांगलं झालं आहे का? नात्यांमध्ये संवाद सुधारला आहे का? एखादी जबाबदारी तुम्ही अधिक समजूतदारपणे हाताळता का?
प्रगती नेहमी मोठ्या पुरस्कारांत, महागड्या वस्तूंत किंवा सार्वजनिक कौतुकातच दिसते असं नाही.
कधी कधी प्रगती म्हणजे एखाद्या समस्येला पूर्वीपेक्षा शांतपणे सामोरं जाणं, एखादी चुकीची सवय कमी करणं किंवा स्वतःसाठी योग्य निर्णय घेणं.
४. सोशल मीडिया वापरण्याची मर्यादा ठरवा.
एखादं खातं वारंवार पाहिल्यानंतर तुम्हाला असमाधान, असूया किंवा न्यूनगंड जाणवत असेल, तर काही दिवस त्याला म्यूट करा किंवा अनफॉलो करा.
याचा अर्थ त्या व्यक्तीचा द्वेष करणे नाही. स्वतःच्या मनःस्थितीची काळजी घेण्यासाठी डिजिटल वातावरणात बदल करणे आहे.
तसंच, सकाळी उठल्याबरोबर किंवा झोपण्यापूर्वी विनाकारण स्क्रोल करण्याऐवजी सोशल मीडियासाठी ठरावीक वेळ ठेवा.
तुमचा वापर कसा आहे, याचं निरीक्षण करा. प्रत्येक व्यक्तीसाठी एकच वेळमर्यादा योग्य असेल असं नाही.
५. स्वतःच्या आयुष्यातील चांगल्या गोष्टी नोंदवा.
दररोज रात्री दोन मिनिटं काढून त्या दिवसातील तीन गोष्टी लिहा:
आज कोणती छोटी गोष्ट चांगली घडली?
आज मी कोणतं काम पूर्ण केलं?
आज कोणत्या गोष्टीबद्दल मला समाधान वाटलं?
या गोष्टी मोठ्या असण्याची गरज नाही. आवडीचा चहा, मुलासोबत घालवलेला वेळ, मित्राशी झालेला चांगला संवाद किंवा प्रलंबित काम पूर्ण होणं—काहीही चालेल.
यामुळे आयुष्यातील चांगल्या गोष्टींकडे जाणीवपूर्वक लक्ष देण्याची सवय विकसित होऊ शकते. याचा अर्थ अडचणींकडे दुर्लक्ष करणे नव्हे; तर संपूर्ण चित्र पाहण्याचा प्रयत्न करणे.
६. तुलना तुम्हाला काही सांगत असेल, तर त्यातील उपयुक्त भाग ओळखा.
समजा, एखाद्याचं वाचन पाहून तुम्हाला स्वतःलाही अधिक वाचावंसं वाटलं. तर तुलना करत बसण्याऐवजी या आठवड्यात दररोज दहा मिनिटं वाचन सुरू करा.
एखाद्याची आर्थिक शिस्त पाहून प्रेरणा मिळाली, तर स्वतःचं बजेट तयार करा.
एखाद्याच्या कौशल्यामुळे स्वतःच्या कौशल्यांची जाणीव झाली, तर शिकण्यासाठी एक छोटं उद्दिष्ट ठरवा.
मात्र एक गोष्ट लक्षात ठेवा: तुम्हाला खरंच काय हवं आहे आणि समाजाने तुम्हाला काय हवं असावं असं शिकवलं आहे, यांत फरक असू शकतो.
दुसऱ्याच्या यशातून प्रेरणा घ्या; पण स्वतःचं ध्येय ठरवताना स्वतःच्या गरजा, परिस्थिती आणि मूल्यं विचारात घ्या.
५. समुपदेशनाच्या दृष्टिकोनातून एक महत्त्वाची गोष्ट
कधी कधी सोशल मीडियामुळे निर्माण होणारी अस्वस्थता ही केवळ सोशल मीडियापुरती मर्यादित नसते. तिच्यामागे आधीपासून असलेली स्वतःबद्दलची नकारात्मक धारणा, अपयशाची भीती, मान्यतेची गरज किंवा इतरांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्याचा ताण असू शकतो.
उदाहरणार्थ, “मी काही विशेष साध्य केलं नाही, तर माझी किंमत नाही” असा विश्वास मनात खोलवर रुजलेला असेल, तर दुसऱ्याचं यश आपल्याला स्वतःच्या अपयशाचा पुरावा वाटू शकतं.
अशा वेळी फक्त सोशल मीडिया कमी वापरण्यापेक्षा स्वतःच्या विचारांमागील गृहीतकं तपासणंही उपयुक्त ठरू शकतं.
स्वतःला विचारा:
माझ्या मते यशस्वी आयुष्य म्हणजे नेमकं काय?
हा निकष मी स्वतः ठरवला आहे की इतरांकडून स्वीकारला आहे?
माझ्या जवळच्या व्यक्तीने माझ्यासारखं आयुष्य जगलं, तर मी त्याला कमी यशस्वी समजेन का?
मी स्वतःकडून ज्या अपेक्षा ठेवतो, त्या इतरांकडूनही तितक्याच कठोरपणे अपेक्षित ठेवतो का?
या प्रश्नांची उत्तरं लगेच मिळाली नाहीत तरी चालेल. त्यांचा उद्देश स्वतःला दोष देणं नसून स्वतःला अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेणं हा आहे.
जर तुलना करण्याची सवय सतत तीव्र असमाधान, स्वतःबद्दल तिरस्कार, झोपेच्या समस्या किंवा दैनंदिन कामकाजावर परिणाम घडवत असेल, तर पात्र मानसिक आरोग्य व्यावसायिकाशी बोलणं उपयोगी ठरू शकतं.
शेवटी…
आपण इतरांच्या आयुष्यातील चांगल्या गोष्टी पाहू शकतो, त्यांचं कौतुक करू शकतो, त्यांच्याकडून शिकू शकतो आणि त्यांच्या यशाचा आनंदही घेऊ शकतो.
त्यासाठी स्वतःचं आयुष्य कमी लेखण्याची गरज नाही.
एखाद्याने नवीन गाडी घेतली, याचा अर्थ तुम्ही मागे पडलात असा होत नाही. कोणाला पुरस्कार मिळाला, याचा अर्थ तुमच्या कामाला किंमत नाही असा होत नाही. कोणीतरी सुंदर ठिकाणी फिरायला गेलं, याचा अर्थ तुमच्या आयुष्यात आनंद नाही असा होत नाही.
प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती, साधनं, संधी, जबाबदाऱ्या आणि प्राधान्यक्रम वेगवेगळे असतात.
आणि हो, स्वतःच्या आयुष्यात काही बदल करण्याची गरज असेल, तर तीही प्रामाणिकपणे स्वीकारा. आत्मस्वीकार म्हणजे स्वतःच्या अडचणी नाकारणं नव्हे. स्वतःची किंमत मान्य ठेवून सुधारणा करण्याची तयारी ठेवणं होय.
दुसऱ्यांचं आयुष्य पाहताना स्वतःच्या आयुष्याची किंमत कमी करू नका. आणि स्वतःचं आयुष्य सुधारताना दुसऱ्यांच्या आयुष्याची नक्कल करण्याची गरजही नाही.
शेवटी एक प्रश्न स्वतःला विचारा:
मी सोशल मीडियावर जे पाहतोय, त्यातून मला माझ्या आयुष्याबद्दल काय समजतंय—आणि त्यातला किती भाग प्रत्यक्ष माहितीवर आधारित आहे?
तुमचा विचार काय आहे? सोशल मीडियामुळे तुम्हाला कधी स्वतःची इतरांशी तुलना करावीशी वाटली आहे का? अशा वेळी तुम्ही स्वतःला कसं सावरता?
आपले अनुभव आणि विचार कमेंटमध्ये नक्की शेअर करा.
#मराठीविचार #सोशलमीडिया #विवेकवाद #डिजिटलजीवन #स्वतंत्रविचार #ManasMitra #AJ_Psy
