दिवस ७ : व्यक्तिमत्त्वाचे पाच प्रमुख घटक
🧠 मानसशास्त्राचे अद्भुत जग
१५ दिवस · १५ विषय · मनाचा नवा शोध
━━━━━━━━━━━━━━━━
दिवस ७ : व्यक्तिमत्त्वाचे पाच प्रमुख घटक
आपण जसे आहोत, तसे का आहोत?
- विषयांची यादी लोड होत आहे...
प्रत्येक व्यक्ती वेगळी का असते?
एका वर्गातील सर्व विद्यार्थ्यांना एकच शिक्षक शिकवत असतो. सर्वांना समान अभ्यासक्रम असतो, परीक्षा समान असते आणि अभ्यासासाठी उपलब्ध वेळही जवळपास सारखाच असतो. तरीही प्रत्येक विद्यार्थ्याची शिकण्याची पद्धत वेगळी असते.
काही विद्यार्थी वर्गात उत्साहाने प्रश्न विचारतात, चर्चा करतात आणि मित्रांमध्ये सहज मिसळतात. काही विद्यार्थी शांतपणे बसून ऐकणे पसंत करतात. काही विद्यार्थ्यांना नवीन गोष्टी शिकण्याची, वेगवेगळे प्रयोग करण्याची आणि प्रश्न विचारण्याची आवड असते. तर काही विद्यार्थ्यांना ठरलेली पद्धत, नियोजन आणि शिस्त अधिक महत्त्वाची वाटते.
काही विद्यार्थी परीक्षेच्या काळातही शांत राहतात, तर काहींना अगदी छोट्या अडचणीमुळे प्रचंड ताण जाणवतो. काही विद्यार्थी मित्रांच्या भावना सहज समजून घेतात, तर काही जण स्वतःच्या मतांवर ठाम राहतात आणि इतरांशी मतभेद होण्याची शक्यता अधिक असते.
असे फरक केवळ बुद्धिमत्ता, शिक्षण किंवा परिस्थितीमुळे निर्माण होत नाहीत. व्यक्तीच्या विचार करण्याच्या, भावना अनुभवण्याच्या आणि वर्तन करण्याच्या तुलनेने स्थिर पद्धतींशीही त्यांचा संबंध असतो. या व्यापक वैशिष्ट्यांच्या समूहाला आपण व्यक्तिमत्त्व (Personality) असे म्हणतो.
पण व्यक्तिमत्त्वाचे स्वरूप नेमके कसे समजून घ्यायचे? माणसांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्गीकरण करता येते का? सर्व व्यक्तींमध्ये काही समान मूलभूत गुणधर्म असतात का?
या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा एक महत्त्वाचा वैज्ञानिक प्रयत्न म्हणजे व्यक्तिमत्त्वाचे पाच घटक प्रारूप (The Big Five Personality Model).
१. व्यक्तिमत्त्व म्हणजे काय? (What is Personality?)
व्यक्तिमत्त्व म्हणजे व्यक्तीच्या विचार, भावना आणि वर्तनामध्ये दिसून येणाऱ्या तुलनेने स्थिर आणि वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतींचा संघटित समूह होय.
इंग्रजीतील Personality हा शब्द लॅटिन भाषेतील Persona या शब्दाशी संबंधित आहे. प्राचीन काळात नाट्यप्रयोगात कलाकार वापरत असलेल्या मुखवट्याला Persona असे म्हटले जात असे. कालांतराने या शब्दाचा संबंध व्यक्तीच्या बाह्य वर्तनाशी आणि नंतर व्यक्तीच्या एकूण वैशिष्ट्यांशी जोडला गेला.
व्यक्तिमत्त्वामध्ये पुढील बाबींचा समावेश होतो.
विचार (Thoughts): व्यक्ती एखाद्या परिस्थितीचा अर्थ कसा लावते, निर्णय कसे घेते आणि समस्यांकडे कसे पाहते.
भावना (Emotions): व्यक्ती आनंद, दुःख, राग, भीती, चिंता किंवा उत्साह कशा प्रकारे अनुभवते.
वर्तन (Behaviour): व्यक्ती इतरांशी कशी वागते, सामाजिक परिस्थितीत कशी प्रतिक्रिया देते आणि दैनंदिन कामे कशी करते.
प्रेरणा (Motivation): व्यक्तीला कोणत्या गोष्टी करण्याची इच्छा होते आणि ती कोणत्या उद्दिष्टांसाठी प्रयत्न करते.
सवयी आणि अभिरुची (Habits and Interests): व्यक्तीच्या आवडी, निवडी आणि वारंवार दिसणाऱ्या कृती.
व्यक्तिमत्त्व समजून घेताना एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे. व्यक्तिमत्त्व म्हणजे केवळ व्यक्तीचा स्वभाव किंवा बाह्य वर्तन नव्हे. एखादी व्यक्ती शांत दिसते म्हणून ती नेहमीच अंतर्मुख असेल असे नाही. एखादी व्यक्ती एखाद्या दिवशी चिडचिडी वागली म्हणून ती कायमच भावनिकदृष्ट्या अस्थिर आहे, असा निष्कर्षही काढता येत नाही.
व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी व्यक्तीच्या वर्तनातील दीर्घकालीन आणि विविध परिस्थितींमध्ये दिसणारे नमुने (Patterns) पाहणे आवश्यक असते.
२. व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास का आवश्यक आहे?
व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास मानसशास्त्रातील एक महत्त्वाचा भाग आहे. कारण प्रत्येक व्यक्तीच्या वर्तनामागे अनेक घटक कार्यरत असतात. व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास केल्यामुळे व्यक्तींमधील साम्य आणि फरक अधिक शास्त्रीय पद्धतीने समजून घेता येतात.
उदाहरणार्थ:
शैक्षणिक क्षेत्र: काही विद्यार्थ्यांना नियोजनबद्ध अभ्यास करणे सोपे जाते, तर काही विद्यार्थ्यांना नवीन पद्धतीने शिकणे आवडते.
व्यावसायिक क्षेत्र: काही व्यक्तींना समूहात काम करणे आवडते, तर काही व्यक्ती स्वतंत्रपणे काम करताना अधिक सहज असतात.
सामाजिक संबंध: सहकार्य, विश्वास, संवाद आणि मतभेद हाताळण्याच्या पद्धती व्यक्तीनुसार वेगळ्या असू शकतात.
भावनिक जीवन: काही व्यक्ती तणावपूर्ण परिस्थितीत तुलनेने स्थिर राहतात, तर काही व्यक्तींना अधिक चिंता जाणवू शकते.
स्वतःची जाणीव: स्वतःच्या गुणवैशिष्ट्यांची ओळख झाल्यामुळे व्यक्तीला स्वतःच्या वर्तनाचे निरीक्षण करता येते.
मात्र व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास म्हणजे माणसांना चांगले किंवा वाईट असे शिक्के मारणे नव्हे. त्याऐवजी व्यक्तींमध्ये असणाऱ्या विविध गुणांचे स्वरूप समजून घेणे हा त्याचा उद्देश आहे.
३. बिग फाइव्ह व्यक्तिमत्त्व प्रारूप म्हणजे काय?
बिग फाइव्ह (Big Five Personality Model) हे व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाणारे पाच घटकांचे प्रारूप आहे. याला पाच घटक प्रारूप (Five-Factor Model – FFM) असेही म्हणतात.
या प्रारूपानुसार व्यक्तिमत्त्वातील अनेक वैशिष्ट्यांचे व्यापक स्वरूप पाच प्रमुख घटकांच्या माध्यमातून समजून घेता येते.
हे पाच घटक पुढीलप्रमाणे आहेत:
अनुभवांसाठी खुलेपणा (Openness to Experience)
सदसदविवेकबुद्धी (Conscientiousness)
बहिर्मुखता (Extraversion)
सहमतीदर्शकता (Agreeableness)
भावनिक अस्थिरता किंवा चेतापदशिता (Neuroticism)
या पाच घटकांच्या इंग्रजी नावांची पहिली अक्षरे एकत्र केली असता OCEAN हा शब्द तयार होतो.
| अक्षर | व्यक्तिमत्त्वाचा घटक |
|---|---|
| O | Openness to Experience |
| C | Conscientiousness |
| E | Extraversion |
| A | Agreeableness |
| N | Neuroticism |
हे पाच घटक व्यक्तिमत्त्वाचे पाच वेगवेगळे पैलू दर्शवतात. प्रत्येक व्यक्तीमध्ये हे पाचही घटक कमी-अधिक प्रमाणात आढळतात.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती अनुभवांसाठी अत्यंत खुली असू शकते; परंतु तिच्यात सदसदविवेकबुद्धीचे प्रमाण मध्यम असू शकते. ती सामाजिकदृष्ट्या अंतर्मुख असू शकते, पण इतरांशी सहकार्य करणारी आणि भावनिकदृष्ट्या स्थिरही असू शकते.
म्हणजेच, व्यक्तीला एका प्रकारात बंदिस्त करण्याऐवजी तिच्या पाचही घटकांचे स्वतंत्रपणे आकलन करणे या प्रारूपात महत्त्वाचे आहे.
४. बिग फाइव्ह प्रारूपाचा ऐतिहासिक विकास
बिग फाइव्ह प्रारूप एका व्यक्तीने एका दिवसात तयार केलेले नाही. अनेक मानसशास्त्रज्ञांच्या संशोधनातून त्याचा विकास झाला आहे.
४.१ शब्दकोशीय गृहीतक (Lexical Hypothesis)
या प्रारूपाच्या विकासामागे एक महत्त्वाची कल्पना होती. मानवी व्यक्तिमत्त्वातील महत्त्वाचे फरक भाषेमध्ये व्यक्त होण्याची शक्यता असते.
उदाहरणार्थ, आपण एखाद्या व्यक्तीचे वर्णन करताना पुढील शब्द वापरतो:
शांत
बोलका
प्रामाणिक
आळशी
शिस्तप्रिय
कल्पक
सहकार्य करणारा
चिडचिडा
आत्मविश्वासू
मानवी समाजात एखादा गुणधर्म महत्त्वाचा असेल, तर त्या गुणधर्माचे वर्णन करणारे शब्द भाषेमध्ये विकसित होतात, असे या गृहीतकाचे म्हणणे आहे.
संशोधकांनी व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करणाऱ्या शब्दांचा अभ्यास केला. समान अर्थ असणारे शब्द एकत्र केले आणि सांख्यिकीय पद्धतींच्या साहाय्याने त्यांच्यामागील व्यापक घटक शोधण्याचा प्रयत्न केला.
४.२ गॉर्डन ऑलपोर्ट आणि हेन्री ओडबर्ट
1936 मध्ये मानसशास्त्रज्ञ गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport) आणि हेन्री ओडबर्ट (Henry Odbert) यांनी इंग्रजी शब्दकोशातील व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करणारे हजारो शब्द संकलित केले.
या संशोधनामुळे व्यक्तिमत्त्वाच्या वैशिष्ट्यांचा भाषेच्या आधारे अभ्यास करण्याची दिशा मिळाली.
४.३ रेमंड कॅटेल (Raymond Cattell)
रेमंड कॅटेल यांनी व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करणाऱ्या शब्दांचे वर्गीकरण करून घटक विश्लेषण (Factor Analysis) या सांख्यिकीय तंत्राचा वापर केला.
त्यांनी व्यक्तिमत्त्वातील अनेक घटक शोधण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या संशोधनातून पुढे 16 व्यक्तिमत्त्व घटकांचे प्रारूप विकसित झाले. त्याला 16PF (Sixteen Personality Factor Questionnaire) असे म्हटले जाते.
४.४ ट्युप्स आणि क्रिस्टल (Tupes and Christal)
1961 मध्ये अर्नेस्ट ट्युप्स आणि रेमंड क्रिस्टल यांनी विविध व्यक्तिमत्त्व संशोधनांमध्ये पाच व्यापक घटक पुन्हा पुन्हा आढळत असल्याचे दाखवले.
४.५ लुईस गोल्डबर्ग (Lewis Goldberg)
1981 मध्ये लुईस गोल्डबर्ग यांनी या पाच घटकांच्या व्यापक रचनेला Big Five हे नाव लोकप्रिय केले.
४.६ पॉल कोस्टा आणि रॉबर्ट मॅकक्रे (Paul Costa and Robert McCrae)
पॉल कोस्टा आणि रॉबर्ट मॅकक्रे यांनी बिग फाइव्ह घटकांच्या संशोधनाला अधिक व्यापक स्वरूप दिले. त्यांच्या संशोधनातून NEO Personality Inventory आणि पुढे NEO-PI-R सारखी व्यक्तिमत्त्व मापन साधने विकसित झाली.
अशा प्रकारे अनेक दशकांच्या संशोधनातून बिग फाइव्ह व्यक्तिमत्त्व प्रारूपाला महत्त्व प्राप्त झाले.
५. व्यक्तिमत्त्वाचे पाच प्रमुख घटक (The Five Factors)
आता या पाचही घटकांचा सविस्तर अभ्यास करूया.
५.१ अनुभवांसाठी खुलेपणा (Openness to Experience)
हा घटक व्यक्ती नवीन अनुभव, नवीन कल्पना, ज्ञान, कला, विचार आणि वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांकडे किती खुलेपणाने पाहते हे दर्शवतो.
ज्या व्यक्तींमध्ये अनुभवांसाठी खुलेपणाचे प्रमाण अधिक असते, त्यांना नवीन गोष्टी जाणून घेण्याची आणि समजून घेण्याची उत्सुकता असते.
अधिक खुलेपणा असणाऱ्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये
नवीन गोष्टी शिकण्याची उत्सुकता.
कल्पनाशक्ती आणि सर्जनशीलता.
वेगवेगळ्या विषयांमध्ये रस.
पारंपरिक विचारांपलीकडे जाऊन विचार करण्याची तयारी.
कला, साहित्य, संगीत आणि संस्कृतीविषयी आवड.
नवीन अनुभव स्वीकारण्याची तयारी.
जटिल किंवा अमूर्त संकल्पनांचा विचार करण्याची आवड.
कमी खुलेपणा असणाऱ्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये
परिचित आणि ठरलेल्या पद्धती पसंत करणे.
नवीन बदल स्वीकारताना संकोच वाटणे.
व्यवहार्य आणि ठोस माहितीला अधिक महत्त्व देणे.
परंपरागत पद्धतींमध्ये सहजता अनुभवणे.
नवीन कल्पनांपेक्षा परिचित गोष्टींवर अधिक विश्वास ठेवणे.
दैनंदिन जीवनातील उदाहरण
महाविद्यालयात एखाद्या विषयावर नवीन प्रकल्प देण्यात आला आहे.
एक विद्यार्थी इंटरनेटवरील विविध स्रोत शोधतो, नवीन तंत्रज्ञान वापरून पाहतो, वेगवेगळ्या पद्धतींचा विचार करतो आणि विषयाकडे वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न करतो.
दुसरा विद्यार्थी आधीपासून परिचित असलेली पद्धत वापरून प्रकल्प पूर्ण करण्यास प्राधान्य देतो.
या दोन्ही विद्यार्थ्यांमध्ये अनुभवांसाठी खुलेपणाच्या प्रमाणात फरक असू शकतो.
मात्र याचा अर्थ पहिला विद्यार्थी नेहमीच अधिक बुद्धिमान किंवा दुसरा विद्यार्थी कमी बुद्धिमान आहे, असा होत नाही. हा फरक त्यांच्या अभिरुची आणि अनुभव स्वीकारण्याच्या प्रवृत्तीशी संबंधित आहे.
महत्त्वाची नोंद
Openness म्हणजे केवळ नवीन गोष्टी करण्याची आवड नव्हे. यात बौद्धिक जिज्ञासा, कल्पनाशक्ती, सौंदर्यदृष्टी आणि विचारांची लवचिकता यांचाही समावेश होतो.
५.२ सदसदविवेकबुद्धी (Conscientiousness)
या घटकाचा संबंध व्यक्ती किती नियोजनबद्ध, जबाबदार, शिस्तप्रिय, कर्तव्यदक्ष आणि उद्दिष्टाभिमुख आहे याच्याशी असतो.
येथे सदसदविवेकबुद्धी हा शब्द केवळ नैतिक योग्य-अयोग्यतेची जाणीव या अर्थाने वापरलेला नाही. व्यक्ती कामे कशी नियोजित करते, जबाबदाऱ्या कशा पार पाडते, स्वतःवर नियंत्रण कसे ठेवते आणि उद्दिष्टपूर्तीसाठी किती सातत्याने प्रयत्न करते, या व्यापक व्यक्तिमत्त्व वैशिष्ट्यांचा त्यात समावेश होतो.
अधिक सदसदविवेकबुद्धी असणाऱ्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये
कामाचे नियोजन करणे.
वेळेचे व्यवस्थापन करणे.
दिलेली जबाबदारी पूर्ण करणे.
कामात सातत्य ठेवणे.
शिस्त आणि सुव्यवस्था राखणे.
उद्दिष्ट निश्चित करून त्यासाठी प्रयत्न करणे.
काम पूर्ण होईपर्यंत चिकाटी ठेवणे.
निर्णय घेण्यापूर्वी परिणामांचा विचार करणे.
कमी सदसदविवेकबुद्धी असणाऱ्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये
कामे पुढे ढकलण्याची प्रवृत्ती.
नियोजनात सातत्याचा अभाव.
कामे अपूर्ण राहण्याची शक्यता.
तात्कालिक इच्छांना प्राधान्य देणे.
कामाच्या वेळापत्रकाचे पालन करण्यात अडचण.
दीर्घकालीन उद्दिष्टांवर लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण.
दैनंदिन जीवनातील उदाहरण
दोन विद्यार्थ्यांची परीक्षा जवळ आली आहे.
पहिला विद्यार्थी अभ्यासाचे वेळापत्रक तयार करतो. कोणत्या दिवशी कोणता विषय पूर्ण करायचा, किती वेळ पुनरावृत्ती करायची आणि कोणत्या भागाचा सराव करायचा हे आधीच ठरवतो.
दुसरा विद्यार्थी अभ्यास सुरू करण्याचा विचार वारंवार करतो; परंतु मोबाईल, मित्र किंवा इतर कामांमुळे अभ्यास पुढे ढकलतो.
पहिल्या विद्यार्थ्यामध्ये सदसदविवेकबुद्धीचे प्रमाण तुलनेने अधिक असण्याची शक्यता आहे.
सदसदविवेकबुद्धीचे महत्त्व
सदसदविवेकबुद्धीचा शैक्षणिक यश, कामातील सातत्य, जबाबदारीची जाणीव आणि दीर्घकालीन उद्दिष्टे पूर्ण करण्याशी महत्त्वपूर्ण संबंध आढळतो.
तथापि, अतिशय उच्च प्रमाण असलेल्या काही व्यक्तींमध्ये परिपूर्णतावाद (Perfectionism), स्वतःवर अधिक दबाव टाकणे किंवा लवचिकतेचा अभाव यांसारख्या अडचणीही दिसू शकतात.
म्हणूनच कोणताही व्यक्तिमत्त्व घटक नेहमीच फायदेशीर किंवा तोट्याचा असतो असे म्हणता येत नाही.
५.३ बहिर्मुखता (Extraversion)
बहिर्मुखता हा घटक व्यक्ती सामाजिक परिस्थितींमध्ये किती सक्रिय असते, संवाद साधण्यास किती उत्सुक असते आणि सकारात्मक भावना व उत्साह किती व्यक्त करते हे दर्शवतो.
अधिक बहिर्मुखता असणाऱ्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये
इतरांशी सहज संवाद साधणे.
समूहात सहभागी होण्याची आवड.
सामाजिक कार्यक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग.
उत्साहाने बोलणे.
नवीन लोकांशी ओळख करून घेणे.
स्वतःचे विचार व्यक्त करण्याची तयारी.
समूहामध्ये नेतृत्व घेण्याची प्रवृत्ती.
कमी बहिर्मुखता असणाऱ्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये
शांत वातावरण पसंत करणे.
कमी लोकांमध्ये सहज वाटणे.
एकांतात वेळ घालवण्याची आवड.
विचार करून बोलणे.
मोठ्या सामाजिक समूहांमध्ये थकवा जाणवणे.
मर्यादित पण जवळच्या संबंधांना प्राधान्य देणे.
कमी बहिर्मुखतेशी संबंधित गुणांना अनेकदा अंतर्मुखता (Introversion) असे म्हटले जाते.
दैनंदिन जीवनातील उदाहरण
महाविद्यालयात सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केला आहे.
एक विद्यार्थी स्वतःहून पुढे येऊन सूत्रसंचालन, आयोजन आणि इतर विद्यार्थ्यांशी संवाद साधतो.
दुसरा विद्यार्थी कार्यक्रमामध्ये सहभागी होतो; पण गर्दीच्या मध्यभागी राहण्याऐवजी शांतपणे निरीक्षण करणे किंवा काही मोजक्या मित्रांबरोबर वेळ घालवणे पसंत करतो.
या दोघांमध्ये बहिर्मुखतेच्या प्रमाणात फरक असू शकतो.
अंतर्मुखता म्हणजे लाजाळूपणा नव्हे!
अंतर्मुखता आणि लाजाळूपणा या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत.
अंतर्मुख व्यक्तीला सामाजिक संवादापेक्षा शांत वातावरण किंवा एकांत अधिक आवडू शकतो. परंतु याचा अर्थ तिला लोकांशी बोलण्याची भीती वाटते असे नाही.
लाजाळूपणा (Shyness) हा सामाजिक परिस्थितींमध्ये संकोच किंवा भीती अनुभवण्याशी संबंधित असतो.
एखादी व्यक्ती अंतर्मुख असूनही आत्मविश्वासाने व्याख्यान देऊ शकते. तसेच एखादी बहिर्मुख व्यक्तीही काही सामाजिक परिस्थितींमध्ये संकोच अनुभवू शकते.
५.४ सहमतीदर्शकता (Agreeableness)
सहमतीदर्शकता हा घटक व्यक्ती इतरांशी किती सहकार्याने, विश्वासाने, सहानुभूतीने आणि समजूतदारपणे वागते हे दर्शवतो.
अधिक सहमतीदर्शकता असणाऱ्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये
इतरांच्या भावनांचा विचार करणे.
सहकार्य करण्याची तयारी.
इतरांवर विश्वास ठेवण्याची प्रवृत्ती.
सहानुभूती दाखवणे.
मतभेद शांततेने सोडवण्याचा प्रयत्न.
इतरांना मदत करण्याची इच्छा.
सामाजिक संबंध टिकवण्याला महत्त्व देणे.
कमी सहमतीदर्शकता असणाऱ्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये
स्वतःच्या मतांवर ठाम राहणे.
इतरांबद्दल अधिक संशय बाळगणे.
स्पर्धात्मक दृष्टिकोन.
मतभेद स्पष्टपणे व्यक्त करणे.
तडजोड करण्याची कमी तयारी.
दैनंदिन जीवनातील उदाहरण
महाविद्यालयात एका गटाला प्रकल्प पूर्ण करायचा आहे.
गटातील एका विद्यार्थ्याला काही काम समजलेले नाही. इतर विद्यार्थी त्याला समजावून सांगतात आणि काम पूर्ण करण्यासाठी मदत करतात.
परंतु दुसरा विद्यार्थी केवळ स्वतःचे काम पूर्ण करण्यावर भर देतो आणि इतरांच्या अडचणींकडे फारसे लक्ष देत नाही.
या वर्तनामागे सहमतीदर्शकतेच्या प्रमाणातील फरक असू शकतो.
सहमतीदर्शकता म्हणजे नेहमीच इतरांशी सहमत होणे का?
नाही.
सहमतीदर्शक व्यक्ती प्रत्येक वेळी इतरांचे मत स्वीकारतेच असे नाही. ती मतभेद व्यक्त करू शकते. मात्र मतभेद व्यक्त करताना इतरांच्या भावनांचा आणि संबंधांचा विचार करण्याची तिची प्रवृत्ती अधिक असू शकते.
त्याचप्रमाणे कमी सहमतीदर्शकता असलेली व्यक्ती म्हणजे वाईट किंवा स्वार्थी व्यक्ती असा अर्थ होत नाही. काही परिस्थितींमध्ये स्पष्टपणे विरोध करणे, स्वतःचे हित जपणे आणि चुकीच्या गोष्टींना प्रश्न विचारणे आवश्यक असते.
५.५ भावनिक अस्थिरता किंवा चेतापदशिता (Neuroticism)
चेतापदशिता हा व्यक्तिमत्त्वाचा असा घटक आहे, जो व्यक्तीला नकारात्मक भावना किती सहज आणि किती तीव्रतेने अनुभवायला येतात, तसेच तणावपूर्ण परिस्थितींमध्ये ती भावनिक प्रतिक्रिया कशा प्रकारे देते हे दर्शवतो.
या घटकाचे प्रमाण अधिक असलेल्या व्यक्तींमध्ये चिंता, असुरक्षितता, चिडचिड, दुःख किंवा तणाव यांचा अनुभव तुलनेने अधिक असू शकतो.
अधिक चेतापदशिता असणाऱ्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये
लहान अडचणींबद्दलही अधिक चिंता करणे.
भविष्याबद्दल नकारात्मक विचार करणे.
टीका किंवा अपयशामुळे अधिक अस्वस्थ होणे.
भावनिक चढ-उतार अधिक अनुभवणे.
तणावपूर्ण परिस्थितीत अस्वस्थता जाणवणे.
स्वतःच्या क्षमतेबद्दल शंका घेणे.
कमी चेतापदशिता असणाऱ्या व्यक्तींची वैशिष्ट्ये
तणावपूर्ण परिस्थितीत तुलनेने शांत राहणे.
भावनिक स्थैर्य.
अडचणींना सामोरे जाण्याची क्षमता.
नकारात्मक घटनांनंतर पुन्हा पूर्वस्थितीत येण्याची प्रवृत्ती.
स्वतःच्या भावनांवर तुलनेने चांगले नियंत्रण.
दैनंदिन जीवनातील उदाहरण
दोन विद्यार्थ्यांनी एकाच परीक्षेला प्रवेश केला आहे.
पहिल्या विद्यार्थ्याला परीक्षेपूर्वी सतत चिंता वाटते. प्रश्नपत्रिका कठीण आली तर काय होईल, गुण कमी मिळाले तर काय होईल, इतर विद्यार्थी अधिक चांगले लिहित असतील का, अशा विचारांमुळे त्याला अस्वस्थता जाणवते.
दुसरा विद्यार्थीही परीक्षेबद्दल गंभीर असतो; परंतु तो परिस्थिती स्वीकारून अभ्यास आणि तयारीवर लक्ष केंद्रित करतो.
या दोघांमध्ये चेतापदशितेच्या प्रमाणात फरक असू शकतो.
चेतापदशिता म्हणजे मानसिक आजार का?
नाही.
चेतापदशिता हा व्यक्तिमत्त्वाचा एक घटक आहे. तो स्वतःहून मानसिक आजाराचे निदान नाही.
एखाद्या व्यक्तीमध्ये चेतापदशितेचे प्रमाण अधिक असले तरी तिला मानसिक विकार आहे असे म्हणता येत नाही. मानसिक विकारांचे निदान करण्यासाठी लक्षणे, त्यांची तीव्रता, कालावधी आणि दैनंदिन जीवनावर होणारा परिणाम यांचे स्वतंत्र मूल्यमापन करावे लागते.
त्याचप्रमाणे कमी चेतापदशिता म्हणजे व्यक्तीला कधीच चिंता किंवा दुःख होत नाही असा अर्थ नाही.
६. बिग फाइव्ह घटकांचे तुलनात्मक स्वरूप
पाचही घटकांचा एकत्रित विचार केल्यास त्यांचे स्वरूप पुढीलप्रमाणे समजते.
| घटक | उच्च प्रमाणात दिसणारी प्रवृत्ती | कमी प्रमाणात दिसणारी प्रवृत्ती |
|---|---|---|
| अनुभवांसाठी खुलेपणा | कल्पक, जिज्ञासू, नवीन अनुभव स्वीकारणारी | परिचित पद्धती पसंत करणारी, व्यवहार्य |
| सदसदविवेकबुद्धी | शिस्तप्रिय, नियोजनबद्ध, जबाबदार | कमी नियोजन करणारी, कामे पुढे ढकलणारी |
| बहिर्मुखता | सामाजिक, उत्साही, संवादप्रिय | शांत, एकांतप्रिय, मितभाषी |
| सहमतीदर्शकता | सहकार्यशील, विश्वासू, सहानुभूतीशील | स्पर्धात्मक, संशयी, ठाम |
| चेतापदशिता | चिंता व नकारात्मक भावनांचा अधिक अनुभव | भावनिकदृष्ट्या तुलनेने स्थिर |
लक्षात घ्या की या तक्त्यातील वर्णने ही व्यापक प्रवृत्ती दर्शवतात. प्रत्येक व्यक्तीमध्ये या गुणांचे प्रमाण वेगवेगळे असते आणि त्यानुसार वर्तनातही फरक दिसतो.
७. बिग फाइव्ह घटक म्हणजे पाच स्वतंत्र कप्पे नाहीत
बिग फाइव्ह प्रारूपाचा एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे हे पाच घटक एकमेकांपासून पूर्णपणे स्वतंत्र किंवा एकमेकांना विरोधी असतात असे नाही.
एखाद्या व्यक्तीमध्ये पुढील गुण एकाच वेळी असू शकतात:
ती बहिर्मुख असू शकते.
तिची सदसदविवेकबुद्धी उच्च असू शकते.
ती अनुभवांसाठी खुली असू शकते.
ती इतरांशी सहकार्य करणारी असू शकते.
तसेच काही परिस्थितींमध्ये तिला अधिक चिंता जाणवू शकते.
यामुळे प्रत्येक व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व एक वेगळे संयोजन तयार करते.
उदाहरणार्थ, दोन विद्यार्थी बहिर्मुख असले तरी त्यांच्यात इतर घटकांचे प्रमाण वेगळे असू शकते. एक विद्यार्थी बहिर्मुख आणि अत्यंत नियोजनबद्ध असू शकतो; तर दुसरा बहिर्मुख असूनही कमी नियोजन करणारा असू शकतो.
म्हणूनच व्यक्तिमत्त्व समजून घेताना केवळ एका घटकावरून निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.
८. व्यक्तिमत्त्वाचे मापन कसे केले जाते?
व्यक्तिमत्त्वाचे घटक मोजण्यासाठी मानसशास्त्रात प्रमाणित प्रश्नावली (Standardized Questionnaires) वापरल्या जातात.
यामध्ये व्यक्तीला स्वतःबद्दल काही विधाने दिली जातात. त्या विधानांशी ती कितपत सहमत आहे, हे सांगण्यास सांगितले जाते.
उदाहरणार्थ:
मला नवीन गोष्टी शिकायला आवडतात.
मी माझी कामे वेळेवर पूर्ण करतो/करते.
मला नवीन लोकांशी संवाद साधायला आवडतो.
मी इतरांच्या भावनांचा विचार करतो/करते.
छोट्या अडचणींमुळेही मला चिंता वाटते.
व्यक्तीच्या उत्तरांचे गुणांकन करून पाच घटकांवरील तिचे गुण मिळवले जातात.
बिग फाइव्ह मापनासाठी वापरली जाणारी काही साधने
१. NEO Personality Inventory (NEO-PI-R):
पॉल कोस्टा आणि रॉबर्ट मॅकक्रे यांनी विकसित केलेले हे महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व मापन साधन आहे. यात पाच प्रमुख घटक आणि त्यांच्याशी संबंधित सहा उपघटक (Facets) मोजले जातात.
२. Big Five Inventory (BFI):
बिग फाइव्ह घटकांचे मापन करण्यासाठी वापरली जाणारी प्रश्नावली. याच्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.
३. BFI-2:
बिग फाइव्ह घटकांचे अधिक विस्तृत मापन करणारी प्रश्नावली. यात पाच घटकांखाली प्रत्येकी तीन उपघटक समाविष्ट केले आहेत.
४. Ten-Item Personality Inventory (TIPI):
अत्यंत संक्षिप्त स्वरूपातील व्यक्तिमत्त्व मापन साधन. यात दहा विधाने वापरून पाच घटकांचे संक्षिप्त मूल्यमापन केले जाते. मात्र कमी प्रश्नांमुळे सविस्तर व्यक्तिमत्त्व मूल्यमापनासाठी त्याच्या मर्यादा लक्षात घ्याव्या लागतात.
व्यक्तिमत्त्व मापन करताना काय काळजी घ्यावी?
प्रश्नावलीचे प्रमाणित स्वरूप वापरणे आवश्यक आहे.
व्यक्तीने प्रामाणिक उत्तरे देणे महत्त्वाचे आहे.
प्रश्नावलीची भाषा आणि सांस्कृतिक संदर्भ योग्य असावेत.
गुणांचे अर्थ लावताना संबंधित मापन साधनाचे नियम पाळावेत.
एका चाचणीच्या गुणांवरून व्यक्तीबद्दल अंतिम निष्कर्ष काढू नये.
व्यक्तिमत्त्व मापनासाठी प्रशिक्षित व्यक्तीचे मार्गदर्शन आवश्यक असू शकते.
महत्त्वाचे: इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या कोणत्याही अनधिकृत ऑनलाइन क्विझला प्रमाणित मानसशास्त्रीय चाचणी समजू नये. प्रश्नावलीचे नाव प्रसिद्ध असणे म्हणजे तिची मराठी आवृत्तीही आपोआप प्रमाणित ठरते असे नाही.
९. व्यक्तिमत्त्वावर आनुवंशिकता आणि पर्यावरणाचा प्रभाव
व्यक्तिमत्त्व कसे विकसित होते? व्यक्ती जन्मतःच विशिष्ट व्यक्तिमत्त्व घेऊन जन्माला येते का? की तिचे व्यक्तिमत्त्व पूर्णपणे वातावरणातून तयार होते?
मानसशास्त्रातील संशोधनानुसार व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासामध्ये आनुवंशिकता (Heredity) आणि पर्यावरण (Environment) या दोन्हींचा सहभाग असतो.
९.१ आनुवंशिक घटक (Genetic Factors)
जुळ्या भावंडांवरील संशोधनातून व्यक्तिमत्त्वातील काही फरकांमध्ये आनुवंशिक घटकांचा सहभाग असल्याचे दिसून आले आहे.
मात्र याचा अर्थ व्यक्तिमत्त्व पूर्णपणे जनुकांद्वारे निश्चित होते असा नाही. आनुवंशिकता ही काही प्रवृत्तींच्या विकासासाठी आधार देऊ शकते; परंतु व्यक्तीचे प्रत्यक्ष वर्तन अनुभव, परिस्थिती आणि शिकण्याच्या प्रक्रियांमुळे बदलू शकते.
९.२ कौटुंबिक वातावरण (Family Environment)
बालपणीचे वातावरण, पालकांचे वर्तन, कुटुंबातील संवाद, प्रोत्साहन, शिस्त आणि भावनिक सुरक्षितता यांचा व्यक्तिमत्त्व विकासाशी संबंध असू शकतो.
उदाहरणार्थ, मुलांना प्रश्न विचारण्याची संधी दिली जाते, त्यांच्या जिज्ञासेला प्रोत्साहन मिळते आणि नवीन अनुभव घेण्यास वाव मिळतो, तर त्यांच्यात शोधक वृत्ती विकसित होण्यास मदत होऊ शकते.
९.३ सामाजिक आणि सांस्कृतिक वातावरण (Social and Cultural Environment)
समाजातील मूल्यव्यवस्था, सांस्कृतिक अपेक्षा, शिक्षणपद्धती, मित्रपरिवार आणि सामाजिक अनुभव यांचाही व्यक्तिमत्त्वावर प्रभाव पडतो.
काही समाजांमध्ये समूहहित आणि सहकार्याला अधिक महत्त्व दिले जाते, तर काही सामाजिक संदर्भांमध्ये वैयक्तिक स्वातंत्र्य आणि स्वतंत्र निर्णयांना अधिक महत्त्व असते.
अशा संदर्भांमुळे व्यक्तीच्या वर्तनाच्या अभिव्यक्तीत फरक दिसू शकतो.
९.४ जीवनातील अनुभव (Life Experiences)
शिक्षण, मैत्री, प्रेमसंबंध, नोकरी, यश, अपयश, जबाबदाऱ्या आणि जीवनातील महत्त्वाच्या घटना व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासाशी संबंधित असतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला सुरुवातीला लोकांसमोर बोलण्याची भीती वाटत असेल; परंतु सततच्या सरावामुळे आणि सकारात्मक अनुभवांमुळे तिचा सामाजिक आत्मविश्वास वाढू शकतो.
यावरून व्यक्तिमत्त्व तुलनेने स्थिर असले तरी ते पूर्णपणे अपरिवर्तनीय नाही, हे स्पष्ट होते.
१०. व्यक्तिमत्त्व आयुष्यभर समान राहते का?
व्यक्तिमत्त्वाच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे व्यक्तिमत्त्व स्थिर असते की बदलते?
संशोधनानुसार व्यक्तिमत्त्वातील काही वैशिष्ट्ये कालांतराने तुलनेने स्थिर राहतात. परंतु वय, अनुभव, जबाबदाऱ्या आणि जीवनातील बदलांमुळे व्यक्तिमत्त्वाच्या काही घटकांमध्ये बदलही होऊ शकतात.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती महाविद्यालयीन जीवनात अधिक उत्साही आणि सामाजिक असू शकते. नोकरी, कुटुंब आणि इतर जबाबदाऱ्या वाढल्यानंतर तिच्या वेळेचे नियोजन, कामातील शिस्त आणि प्राधान्यक्रम बदलू शकतात.
काही दीर्घकालीन संशोधनांमध्ये वयानुसार सदसदविवेकबुद्धी आणि सहमतीदर्शकता वाढण्याची सरासरी प्रवृत्ती आढळली आहे. तसेच भावनिक स्थैर्यातही काही प्रमाणात सुधारणा दिसू शकते. मात्र हे सर्व व्यक्तींना समान रीतीने लागू होत नाही.
व्यक्तिमत्त्व बदलण्याची शक्यता असते; परंतु बदलाची दिशा, गती आणि प्रमाण व्यक्तीनुसार वेगळे असते.
११. बिग फाइव्ह प्रारूपाचे उपयोग
बिग फाइव्ह प्रारूपाचा वापर व्यक्तिमत्त्वातील वैयक्तिक फरक समजून घेण्यासाठी विविध क्षेत्रांमध्ये केला जातो.
११.१ शैक्षणिक क्षेत्र
विद्यार्थ्यांच्या अध्ययनाच्या सवयी, नियोजन, समूहातील सहभाग आणि शैक्षणिक वर्तन समजून घेण्यासाठी व्यक्तिमत्त्व घटकांचा अभ्यास उपयुक्त ठरू शकतो.
उदाहरणार्थ, सदसदविवेकबुद्धीचा अभ्यासाच्या सातत्याशी संबंध असू शकतो. अनुभवांसाठी खुलेपणा नवीन विषय आणि संकल्पना जाणून घेण्याच्या उत्सुकतेशी संबंधित असू शकतो.
तथापि, विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक यश केवळ व्यक्तिमत्त्वावर अवलंबून नसते. बुद्धिमत्ता, पूर्वज्ञान, सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती, शिक्षकांची गुणवत्ता, अध्ययनाच्या संधी आणि प्रेरणा यांसारखे अनेक घटक महत्त्वाचे असतात.
११.२ व्यावसायिक क्षेत्र
कामाच्या ठिकाणी व्यक्तींच्या कार्यपद्धती, समूहातील वर्तन आणि जबाबदारी हाताळण्याच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी बिग फाइव्ह संशोधनाचा उपयोग होतो.
उदाहरणार्थ, सदसदविवेकबुद्धीचा अनेक प्रकारच्या नोकऱ्यांमधील कार्यक्षमतेशी संबंध आढळतो.
परंतु एखाद्या व्यक्तीची नियुक्ती केवळ तिच्या व्यक्तिमत्त्व गुणांवर आधारित करणे योग्य नाही. कौशल्य, अनुभव, ज्ञान, कामाचे स्वरूप आणि प्रत्यक्ष कामगिरी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
११.३ समुपदेशन आणि मानसशास्त्रीय अभ्यास
व्यक्तीच्या विचार, भावना आणि वर्तनातील तुलनेने स्थिर प्रवृत्ती समजून घेण्यासाठी बिग फाइव्ह घटक उपयोगी पडू शकतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला तणावपूर्ण परिस्थितींमध्ये अधिक चिंता जाणवत असल्यास तिच्या भावनिक प्रतिक्रियांचा अभ्यास करता येतो.
मात्र बिग फाइव्ह हे स्वतःहून मानसिक आजारांचे निदान करणारे साधन नाही. त्यासाठी स्वतंत्र निदानात्मक मूल्यमापन आवश्यक असते.
११.४ सामाजिक संबंध
व्यक्तींमधील संवाद, सहकार्य, विश्वास, मतभेद आणि सामाजिक सहभाग यांचा अभ्यास करताना व्यक्तिमत्त्वातील फरक समजून घेण्यास मदत होते.
उदाहरणार्थ, सहमतीदर्शकतेचे प्रमाण अधिक असलेल्या व्यक्तींची सहकार्य करण्याची प्रवृत्ती तुलनेने अधिक असू शकते.
११.५ संशोधन क्षेत्र
मानसशास्त्रीय संशोधनात व्यक्तिमत्त्व हा अनेकदा स्वतंत्र किंवा संबंधित चल (Variable) म्हणून अभ्यासला जातो.
उदाहरणार्थ:
व्यक्तिमत्त्व आणि शैक्षणिक यश.
व्यक्तिमत्त्व आणि तणाव.
व्यक्तिमत्त्व आणि सामाजिक माध्यमांचा वापर.
व्यक्तिमत्त्व आणि नेतृत्व.
व्यक्तिमत्त्व आणि जीवनसमाधान.
व्यक्तिमत्त्व आणि निर्णयप्रक्रिया.
या विषयांवरील संशोधनातून व्यक्तिमत्त्व आणि मानवी वर्तन यांच्यातील संबंध अधिक स्पष्ट करता येतात.
१२. बिग फाइव्ह प्रारूपाच्या मर्यादा आणि टीका
बिग फाइव्ह प्रारूपाला मानसशास्त्रात महत्त्वाचे स्थान असले तरी ते व्यक्तिमत्त्वाचे संपूर्ण स्पष्टीकरण देत नाही. कोणतेही मानसशास्त्रीय प्रारूप अभ्यासताना त्याच्या मर्यादाही समजून घेणे आवश्यक आहे.
१२.१ पाच घटक म्हणजे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व नव्हे
मानवी व्यक्तिमत्त्व अत्यंत गुंतागुंतीचे आहे. पाच व्यापक घटकांमध्ये व्यक्तिमत्त्वाचे अनेक पैलू समाविष्ट केले जातात; परंतु प्रत्येक व्यक्तीचे सर्व अनुभव, मूल्ये, जीवनकथा, प्रेरणा आणि वर्तन या पाच घटकांत पूर्णपणे पकडता येत नाही.
१२.२ सांस्कृतिक मर्यादा
बिग फाइव्ह प्रारूपाचा विकास मोठ्या प्रमाणावर इंग्रजी भाषेतील व्यक्तिमत्त्व वर्णन करणाऱ्या शब्दांच्या अभ्यासातून झाला.
विविध संस्कृती, भाषा आणि सामाजिक संदर्भांमध्ये व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करण्याची पद्धत वेगळी असू शकते. त्यामुळे सर्व संस्कृतींमध्ये हे पाच घटक अगदी समान पद्धतीने लागू होतात का, याचा अभ्यास आवश्यक आहे.
१२.३ स्व-अहवालातील मर्यादा (Self-report Bias)
अनेक व्यक्तिमत्त्व प्रश्नावलींमध्ये व्यक्ती स्वतःबद्दल उत्तरे देते. परंतु व्यक्ती स्वतःचे वर्णन नेहमी अचूकपणे करेलच असे नाही.
काही व्यक्ती स्वतःला अधिक चांगले दाखवण्याचा प्रयत्न करू शकतात. काहींना स्वतःच्या वर्तनाची पुरेशी जाणीव नसू शकते. काही व्यक्ती विशिष्ट परिस्थितीतील वर्तनावरून संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाबद्दल उत्तर देऊ शकतात.
१२.४ परिस्थितीचा प्रभाव
व्यक्तीचे वर्तन केवळ व्यक्तिमत्त्वावर अवलंबून नसते. परिस्थिती, सामाजिक नियम, उपलब्ध संधी, भूमिका आणि तात्कालिक भावनिक अवस्था यांचाही प्रभाव असतो.
उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती मित्रांमध्ये खूप बोलकी असते; परंतु औपचारिक बैठकीत शांत राहते. याचा अर्थ तिचे व्यक्तिमत्त्व अचानक बदलले असे नाही. परिस्थितीनुसार वर्तनाची अभिव्यक्ती बदलू शकते.
१२.५ कारण आणि सहसंबंध यांतील फरक
एखाद्या व्यक्तिमत्त्व घटकाचा शैक्षणिक यशाशी संबंध आढळला, म्हणजे त्या घटकामुळेच शैक्षणिक यश मिळते असे सिद्ध होत नाही.
उदाहरणार्थ, सदसदविवेकबुद्धी आणि चांगले गुण यांच्यात संबंध आढळू शकतो. परंतु अध्ययनाच्या सवयी, कौटुंबिक परिस्थिती, शैक्षणिक सुविधा आणि प्रेरणा यांचाही परिणाम असू शकतो.
म्हणून संशोधनातील सहसंबंधाला थेट कारण-परिणाम संबंध समजणे चुकीचे आहे.
१३. व्यक्तिमत्त्वाविषयी काही रंजक आणि महत्त्वाच्या गोष्टी
व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास केवळ पाच घटक पाठ करण्यापुरता मर्यादित नाही. मानवी वर्तनाबद्दल काही रंजक निरीक्षणे या प्रारूपातून समजून घेता येतात.
१३.१ कोणताही व्यक्तिमत्त्व घटक पूर्णपणे चांगला किंवा वाईट नसतो
एखाद्या व्यक्तीमध्ये बहिर्मुखता अधिक असेल तर तिला सामाजिक संवाद आणि समूहातील सहभाग सोपा वाटू शकतो. पण प्रत्येक परिस्थितीत सतत बोलणे फायदेशीर ठरेलच असे नाही.
त्याचप्रमाणे अंतर्मुखता असलेली व्यक्ती शांतपणे विचार करून निर्णय घेऊ शकते. परंतु काही प्रसंगी स्वतःचे विचार स्पष्टपणे मांडण्याचा सराव आवश्यक असू शकतो.
म्हणजेच, व्यक्तिमत्त्वातील प्रत्येक गुणधर्माचा उपयोग परिस्थितीनुसार बदलू शकतो.
१३.२ एकाच व्यक्तीचे वर्तन वेगवेगळ्या परिस्थितींमध्ये बदलू शकते
एखादी व्यक्ती मित्रांमध्ये विनोदी आणि बोलकी असते; पण वरिष्ठ अधिकाऱ्यांसमोर किंवा नवीन लोकांमध्ये शांत राहते.
याचा अर्थ तिच्या व्यक्तिमत्त्वात विसंगती आहे असे नाही. व्यक्तिमत्त्वातील प्रवृत्ती आणि परिस्थिती यांचा परस्परसंवाद तिच्या वर्तनावर प्रभाव टाकतो.
१३.३ अंतर्मुख व्यक्तीही उत्तम नेतृत्व करू शकते
नेतृत्वासाठी केवळ बोलकेपणा किंवा सामाजिक सक्रियता पुरेशी नसते. निर्णयक्षमता, ऐकण्याची क्षमता, जबाबदारी, नियोजन, सहकार्य आणि परिस्थितीचे आकलन हेही महत्त्वाचे असतात.
त्यामुळे अंतर्मुख व्यक्ती उत्तम नेतृत्व करू शकत नाही, हा समज चुकीचा आहे.
१३.४ व्यक्तिमत्त्व आणि बुद्धिमत्ता या वेगळ्या संकल्पना आहेत
एखादी व्यक्ती अनुभवांसाठी खुली आहे म्हणून ती नक्कीच अधिक बुद्धिमान असेल असे नाही. त्याचप्रमाणे अधिक सदसदविवेकबुद्धी असणे म्हणजे बुद्धिमत्ता अधिक असणे नव्हे.
बुद्धिमत्ता आणि व्यक्तिमत्त्व यांचा काही संदर्भांमध्ये परस्पर संबंध असू शकतो; परंतु त्या दोन वेगळ्या मानसशास्त्रीय संकल्पना आहेत.
१३.५ व्यक्तिमत्त्वात आनुवंशिकतेचा वाटा असतो; पण ते नशिबात लिहिलेले नसते
जुळ्या भावंडांवरील संशोधनातून व्यक्तिमत्त्वातील फरकांमध्ये आनुवंशिकतेचा सहभाग दिसून येतो. परंतु याचा अर्थ व्यक्तिमत्त्व जन्मतःच पूर्णपणे निश्चित होते असा नाही.
जीवनातील अनुभव, सामाजिक परिस्थिती, शिक्षण आणि व्यक्तीचे प्रयत्न यांमुळे व्यक्तिमत्त्वाच्या अभिव्यक्तीत बदल होऊ शकतात.
१३.६ व्यक्तिमत्त्वातील काही सरासरी बदल वयानुसार दिसतात
दीर्घकालीन संशोधनांमध्ये अनेक लोकांमध्ये वयानुसार जबाबदारी, भावनिक स्थैर्य आणि सामाजिक सहकार्याशी संबंधित काही प्रवृत्ती वाढण्याची सरासरी दिसून आली आहे.
मात्र प्रत्येक व्यक्तीमध्ये हे बदल होतातच असे नाही. वैयक्तिक जीवनप्रवास आणि परिस्थिती यांनाही महत्त्व असते.
१३.७ स्वतःबद्दलची समज आणि प्रत्यक्ष वर्तन यात फरक असू शकतो
एखादी व्यक्ती स्वतःला अत्यंत संयमी समजत असेल; पण इतरांच्या निरीक्षणात ती वारंवार चिडचिड करताना दिसू शकते.
म्हणून व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी स्व-अहवालाबरोबरच दीर्घकालीन वर्तन, विविध परिस्थितींतील निरीक्षण आणि आवश्यक असल्यास इतरांकडून मिळणारी माहिती यांचाही विचार केला जाऊ शकतो.
१३.८ व्यक्तिमत्त्व म्हणजे भविष्य सांगणारी यंत्रणा नाही
एखाद्या व्यक्तीचा बिग फाइव्ह गुणांक माहीत झाला म्हणून ती भविष्यात नेमके काय करेल हे सांगता येत नाही.
हे प्रारूप काही वर्तनात्मक प्रवृत्तींचा अंदाज घेण्यास मदत करू शकते; पण व्यक्तीचे निर्णय आणि भविष्य अनेक घटकांवर अवलंबून असते.
१३.९ प्राण्यांमध्येही व्यक्तिमत्त्वासारखे स्थिर वर्तनात्मक फरक आढळतात
प्राणी वर्तनाच्या संशोधनात काही प्राण्यांमध्ये धाडस, शोधक वृत्ती, सामाजिकता आणि आक्रमकता यांसारख्या गुणांमध्ये तुलनेने स्थिर वैयक्तिक फरक आढळले आहेत.
यावरून व्यक्तिमत्त्वासारख्या वर्तनात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केवळ मानवी मानसशास्त्रापुरता मर्यादित नाही, हे लक्षात येते. मात्र प्राण्यांमधील गुणांचे वर्गीकरण मानवी बिग फाइव्हशी तंतोतंत समान आहे असे समजू नये.
१३.१० सोशल मीडियावरील व्यक्तिमत्त्व चाचण्या नेहमीच वैज्ञानिक नसतात
इंटरनेटवर अनेक चाचण्या उपलब्ध असतात. काही मिनिटांत व्यक्तिमत्त्व सांगण्याचा दावा करणाऱ्या या चाचण्यांपैकी सर्वच चाचण्या प्रमाणित किंवा संशोधनाधारित नसतात.
चाचणी किती प्रश्नांची आहे यापेक्षा तिची विश्वसनीयता (Reliability), वैधता (Validity), मानकीकरण (Standardization) आणि सांस्कृतिक अनुरूपता महत्त्वाची असते.
१४. व्यक्तिमत्त्वाचे इतर महत्त्वाचे सिद्धांत
मानसशास्त्रात व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी अनेक सिद्धांत आणि प्रारूपे विकसित झाली आहेत.
उदाहरणार्थ:
सिग्मंड फ्रॉइड यांचा मनोविश्लेषणात्मक सिद्धांत (Psychoanalytic Theory): अबोध मन, Id, Ego आणि Superego यांद्वारे व्यक्तिमत्त्वाची रचना आणि विकास समजावण्याचा प्रयत्न.
कार्ल रॉजर्स यांचा मानवतावादी दृष्टिकोन (Humanistic Approach): स्व-संकल्पना, आत्मविकास आणि व्यक्तीच्या अनुभवांना महत्त्व.
रेमंड कॅटेल यांचा 16 घटक सिद्धांत (16PF): व्यक्तिमत्त्वातील 16 प्रमुख घटकांचा अभ्यास.
हॅन्स आयसेन्क यांचा व्यक्तिमत्त्व सिद्धांत (Eysenck's Theory): बहिर्मुखता-अंतर्मुखता, न्यूरोटिसिझम आणि पुढे मनोविकृत प्रवृत्ती (Psychoticism) या व्यापक परिमाणांवर भर.
बिग फाइव्ह प्रारूप: व्यक्तिमत्त्वातील वैयक्तिक फरक पाच व्यापक घटकांच्या आधारे समजावण्याचा प्रयत्न.
हे सिद्धांत व्यक्तिमत्त्वाच्या वेगवेगळ्या पैलूंवर प्रकाश टाकतात. त्यांची उद्दिष्टे आणि स्पष्टीकरणाची पद्धत वेगवेगळी आहे. त्यामुळे एक सिद्धांत समजून घेतल्याने इतर सिद्धांतांची गरज संपत नाही.
१५. थोडक्यात सारांश
व्यक्तिमत्त्व म्हणजे व्यक्तीच्या विचार, भावना आणि वर्तनातील तुलनेने स्थिर आणि वैशिष्ट्यपूर्ण नमुन्यांचा समूह.
बिग फाइव्ह हे व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी वापरले जाणारे पाच घटकांचे प्रारूप आहे.
या पाच घटकांना OCEAN असेही म्हणतात.
Openness म्हणजे अनुभवांसाठी खुलेपणा.
Conscientiousness म्हणजे सदसदविवेकबुद्धी.
Extraversion म्हणजे बहिर्मुखता.
Agreeableness म्हणजे सहमतीदर्शकता.
Neuroticism म्हणजे भावनिक अस्थिरता किंवा चेतापदशिता.
प्रत्येक व्यक्तीमध्ये हे पाचही घटक वेगवेगळ्या प्रमाणात असतात.
आनुवंशिकता, पर्यावरण, संस्कृती आणि जीवनानुभव यांचा व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासात सहभाग असतो.
व्यक्तिमत्त्व तुलनेने स्थिर असले तरी त्यात आयुष्यभर काही बदल होऊ शकतात.
बिग फाइव्ह प्रारूप व्यक्तिमत्त्वाचे संपूर्ण स्पष्टीकरण देत नाही; त्याच्या सांस्कृतिक आणि मापनविषयक मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
१६. स्वाध्याय आणि विचारप्रवर्तक प्रश्न
अ) बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
१. बिग फाइव्ह व्यक्तिमत्त्व प्रारूपात किती प्रमुख घटकांचा समावेश होतो?
२. OCEAN या संक्षिप्त शब्दातील 'O' कशासाठी वापरले जाते?
३. नियोजनबद्धता, शिस्त आणि जबाबदारी यांचा संबंध कोणत्या घटकाशी आहे?
४. समूहात मिसळणे, संवाद साधणे आणि सामाजिक सक्रियता यांचा संबंध कोणत्या घटकाशी आहे?
५. इतरांशी सहकार्य करणे आणि सहानुभूती दाखवणे हे कोणत्या घटकाचे वैशिष्ट्य आहे?
६. चिंता आणि नकारात्मक भावनांचा तुलनेने अधिक अनुभव कोणत्या घटकाशी संबंधित आहे?
७. बिग फाइव्ह प्रारूपाच्या विकासामध्ये कोणत्या सांख्यिकीय तंत्राचा महत्त्वपूर्ण वापर झाला?
८. बिग फाइव्ह प्रारूपामध्ये कमी बहिर्मुखतेशी संबंधित प्रवृत्तीला कोणती संकल्पना जवळची आहे?
९. बिग फाइव्ह प्रश्नावलीतील स्व-अहवालाची एक मर्यादा कोणती?
१०. बिग फाइव्ह प्रारूपाचा मुख्य उद्देश कोणता आहे?
उत्तरसूची
१-क, २-ब, ३-क, ४-ब, ५-अ, ६-क, ७-अ, ८-ब, ९-ब, १०-क.
ब) दीर्घोत्तरी प्रश्न
१. व्यक्तिमत्त्वाची संकल्पना स्पष्ट करून बिग फाइव्ह प्रारूपाचा ऐतिहासिक विकास लिहा.
२. बिग फाइव्ह व्यक्तिमत्त्व प्रारूपातील पाचही घटक उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
३. व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासात आनुवंशिकता आणि पर्यावरण यांची भूमिका स्पष्ट करा.
४. बिग फाइव्ह प्रारूपाचे उपयोग आणि मर्यादा स्पष्ट करा.
५. व्यक्तिमत्त्व मापनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रमुख प्रश्नावलींची माहिती द्या.
क) विचारप्रवर्तक प्रश्न
१. एखादी व्यक्ती अंतर्मुख असूनही यशस्वी नेता होऊ शकते का? उदाहरणासह स्पष्ट करा.
२. व्यक्तिमत्त्व जन्मतः ठरलेले असते की अनुभवांमुळे विकसित होते? तुमचे मत मांडा.
३. एखाद्या व्यक्तीला एका व्यक्तिमत्त्व घटकाच्या आधारे पूर्णपणे समजून घेता येईल का?
४. व्यक्तिमत्त्व चाचण्यांमधील गुणांचा वापर विद्यार्थ्यांना किंवा नोकरीच्या उमेदवारांना वर्गीकृत करण्यासाठी करताना कोणती काळजी घ्यावी?
निष्कर्ष : व्यक्तिमत्त्व म्हणजे एकाच रंगाची गोष्ट नाही!
प्रत्येक माणूस वेगळा असतो. त्याचे विचार, भावना, आवडी, सामाजिक वर्तन आणि जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन वेगळा असतो. ही विविधता मानवी जीवनाचे वैशिष्ट्य आहे.
बिग फाइव्ह व्यक्तिमत्त्व प्रारूप आपल्याला या विविधतेकडे वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहण्यास मदत करते. व्यक्तिमत्त्वातील पाच व्यापक घटकांच्या आधारे व्यक्तींचे गुणधर्म समजून घेता येतात; परंतु कोणताही घटक एखाद्या व्यक्तीचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व स्पष्ट करू शकत नाही.
म्हणूनच स्वतःला किंवा इतरांना एखाद्या एका शब्दात बंदिस्त करण्याऐवजी व्यक्तिमत्त्वातील विविध पैलू समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
कारण माणूस हा केवळ पाच गुणांचा संच नाही; तो अनुभव, विचार, भावना, नाती आणि सतत बदलत राहणाऱ्या जीवनप्रवासातून घडत असतो.
संदर्भ आणि पुढील वाचन (References)
१. Allport, G. W., & Odbert, H. S. (1936). Trait-names: A psycho-lexical study. Psychological Monographs, 47(1), i–171.
२. Cattell, R. B. (1943). The description of personality: Basic traits resolved into clusters. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 38(4), 476–506.
३. Tupes, E. C., & Christal, R. E. (1961). Recurrent personality factors based on trait ratings. USAF ASD Technical Report.
४. Goldberg, L. R. (1990). An alternative “description of personality”: The Big-Five factor structure. Journal of Personality and Social Psychology, 59(6), 1216–1229.
५. Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992). Revised NEO Personality Inventory (NEO PI-R) and NEO Five-Factor Inventory (NEO-FFI) Professional Manual. Psychological Assessment Resources.
६. John, O. P., Naumann, L. P., & Soto, C. J. (2008). Paradigm shift to the integrative Big Five trait taxonomy: History, measurement, and conceptual issues. In Handbook of Personality: Theory and Research.
७. Soto, C. J., & John, O. P. (2017). The next Big Five Inventory (BFI-2): Developing and assessing a hierarchical model with 15 facets to enhance bandwidth, fidelity, and predictive power. Journal of Personality and Social Psychology, 113(1), 117–143.
Personal Ids:
➤www.sharechat.com/profile/aj_psy
➤https://vidwan.inflibnet.ac.in/profile/546907
➤https://create.kahoot.it/profiles/4ff60eb1-81d7-4d66-b998-6362ec1e960e
Manas Mitra's Ids:
➤www.twitter.com/ManasMitra1879
➤www.facebook.com/ManasaShastra
➤www.manasmitra1879.blogspot.com
➤www.facebook.com/ManasMitra1879
➤www.instagram.com/ManasMitra1879
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा